Bu mifologiya barcha uchun qiziq!
📘 "Turkiylarning xayoliy jonzotlari"
💭 Quyida falsafa fanlari doktori, professor Viktor Alimasovning asar haqidagi iliq fikrlari bilan tanishishingiz mumkin.
💬 Xayolot - beadad, sersir olam. Unga badiiy-estetik idrok ko‘proq bandi. Obyektiv borliqni sersir tasvirlash badiiy-estetik idrokni betakror, maftunkor va zavqli qilib keladi. Farishta borligini hech kim ko‘rmagan, ammo xayolot uni oq-oppoq, harir libosli, uzun par qanotli, go‘zal, bequsur, bokira deb tasvirlaydi. Bo‘yi bir qarich, soqoli qirq qarich, muruvvatli, saxiy va goho kulgili chol xalq ertaklarida ko‘p bor tilga olinadi. Oliyjanob va insonsevar sifatlariga ega bo‘lgani bois biz ularni g‘ayrihayotiy, xayolot mahsullari ekanini eslab o‘tirmaymiz, ularga ishonamiz. Ammo xayolot inson dilini vahimaga soluvchi obrazlarni ham yaratgan. Ular orqali inson, borliq, hayot badniyat, zo‘ravonlikka moyil kuchlarga ham to‘la, goho kishi ular amri bilan yashaydi, demoqchi bo‘ladi. Ezgulik va yovuzlik o‘rtasidagi ziddiyat, kurash mavzusi xayolotni ham sirli badiiy-estetik olam tomon sudrab ketadi...
Xayolot dunyosiga ishqiboz, dili badiiy-estetik izlanishlarga moyil Sherzod Komil Xalil turk xalqlari mifospiritizmidagi deyarli unutilayozgan fantastik obrazlarni jamlashga, ularni badiiy-estetik idrok sintezidan o‘tkazishga intilibdi. To‘g‘ri, har bir obrazning genezisi, xayolot va badiiy-estetik idrok bilan bog‘liq morfologik tavsifi kutilmagan, chuqur va hayratli fikrlar va umumlashmalarga olib kelishi mumkin edi. Ammo Sherzod Komil Xalil ilm tilini tanlagan.
Bestiariylarni real mavjudotlar deb tasavvur etish faqat folkloristikada uchramaydi. Ko‘pgina yirik aql egalari (Gogol, Bulgakov, Salvador Dali, Breton) ularni real mavjudotlar deb bilgan, ularning biror ziyon keltirishidan qo‘rqishgan. Turk xalqlari mifologiyasi va fantasmagoriyasi bestiariylarni real obrazlar tarzida tasvirlaydi. Oltoylik tuvinlarning dahshatli qurbaqa - alan melekey, chuvashlarning ikki-uch boshli ilon-jin - vereselen, yoqutlarning sakkiz boshli yoksyokyu, o‘zbek va tojik xalqlaridagi ichaksimon oyoqli shilimshiq maxluq - ro‘dapo, dev, yuho kabi ko‘plab fantastik obrazlar bestiariylarga misoldir. Ular ko‘pincha vahima uyg‘otadi, insonga zarar keltiradi. Hatto uy, hovli qo‘riqlovchi urgenezilar, yort iyalari ham qandaydir hadikli intensiya uyg‘otadi.
Ba’zi ijodkorlar bunday maxluqotlar qadimda bo‘lganini isbotlashga intilishadi, ular mifospiristik merosdan dalillar, misollar keltirishadi. Ha, xayolot idrok, ratsional doirasini kengaytirishi mumkin. Biroq aqlni mutlaq xayolot amrida qoldirish vojib emas.
Bestiariylardan ko‘p xulosalar chiqarish mumkin. Eng muhimi Sharq spiritizmi va fantasmagoriyasi badiiy-estetik izlanishlar uchun betakror, goho vahimali bo‘lsa ham, mavzular va syujetlar beradi. Dili va o‘yi shunday betakror mavzularga, syujetlarga muntazir Sherzod Komil Xalil turk xalqlari folkloristik merosida unutilayozgan bestiariylarni to‘plab, ibratli izlanish qilibdi. Bestiariylar xayolot mahsullari bo‘lsa-da, ular nozik dilllarni o‘ziga imtisol etish quvvatiga ega. Ularning yovuz ta’siriga gohida ziyrak aql egalari ham tushib qolishi mumkin, chunki, islom falsafasida aytilganidek, odamning bir yelkasida Maxluq o‘tiradi. Bestiariylar hayot yovuz, serqahr va bad kuchlardan mutlaq xoli emasligini, shuning uchun, sergak, xayolotning bejilov istaklarini aqlu dark amriga bo‘ysundirib yashash zarurligini esingizga solib turadi.
Viktor Alimasov
falsafa fanlari doktori, professor
Narxi: 40 000 so‘m
✅ Buyurtma berish:
https://t.me/bookuzbot
+998339030050
+998712300050
📍
📚
