Статья из приложения "Мургин Нутэнут" газеты "Крайний Север" Мараквыргын ынкъам мэгчератгыргын
17.02.2023
Зоя ТЫНЕНЕУТ
[email protected]
Чавчываӆьык ӄонпы гынрыру ныӆгыӄин энанмайӈаквыргын ӄӆявыӆен. Опты таӆянъяп ӄэӆюӄ ӄонпы нывыӆтымаравӄэнат. Ынӄэната рэмкэ аройвыӆьо нынмэйӈэвӄинэт оратчекыт ӄэӆюӄ мигчир ӄорагынрэтыӆьэн нэӈъэӆӄин, ынӄэната ытӆён ваӆьыӆӄыӆ нэрмъэв ынкъам кытрэвыӆьо итыӆьыӆкыӆ.
Тор чайвыткомгок
Гэмэйӈэтигым ӄонтыӆянвы эмнуӈкы, тыӆьунэт рымайӈавъёттэ йичьэмиттумгыт. Ёргыӆьанма овэчванма кымиӈэ чавчываӆьэн нытааӈӄэнат ынпыӆьыт. Ӄынур ӈан ӈинӄэгти овэчванма нычаатыткоӄэнат, тыӆеинэкынъутвиӈэ нынъэӆӄинэт. Гымыг йичьэмиттумгык ымыӆьорык нытваӄэнат ваӆят, коӆ этнографыӆьа ынӈот ынӄэн кэӆинин – «Тур мэйӈэтык еп амӆявка, энмэч ваӆы ричитык ниймэӄэн. Нэвыӆӄыӄин, вэнӆыги вэӆет ынӈин ваӆьын. Еп амӆявка, энмэч ваӆяткок нытааӈыткоӄэн». Овэчванма ныпойгыткокэнат авы ӆӄыпойга, нытиӈурыткуӄинэт, ынӄэнат ырыкагты нытэйкыӄинэт ӆымӈэвыр ынинэӆьэ, ӆымӈэвыр, гымнан ӆьонвэпы, итык гымыг ытӆьата. Ымы нэнатавъёӈӄэнат гымнинэт йичьэмиттумгыт.
Яачы ӄынвэр тыӆе авын вагыргэты ныӆиӄинэт. Ынкы мэч мэйӈэтык, конайгэпык, чавчываӆьэн ройыръык, ӈинӄэй нын янравӄэн ытӆыгэ ытӆяйпы. Ынӈин нынтэнмавӄэнат ӄӆявыӆтэ, ӄэӆюӄ эвын ӄӆявыӆё нъэӆыӆьыӆӄыӆти. Ынӈот нынийгуӆевӄинэт ӄоранъёнавкы, нынийгуӆевӄинэт торвыӈкы. Авын гынрыратэты ынпычьэ нынутэйгуӆетӄинэт, нынкаӆыровӄэнат моотыӆянвыт, авээнвыт, титэ этъопэӆ тан яӆгытык. Ынӈот ӈинӄэе нийгуӆетӄин ӈэӆвыӆ – миӈкыри ваӆьыт ӄорат, миӈкыри ваӆьыт ынан вытрычьыт. Ыргынан ымыӆьо эпӆе ӆьоӆӄыӆгыпы ӆыги ӆынъёӆӄыӆтэ, игыркэй эмрэ ӆьуӈэ чывинтэтыӆьыт. Ӈинӄэгти чама нывинрэтӄинэт гыпиӆьэтык – нуӈэӆӄинэт, наймыӄэнат, нытэнӈытаӄэнат, нъытъынӄамэтвавӄэнат.
Ытӆыгэ рэюнвэты тыӆен ӆейвэ нинэтчыӄин. Ынкы ныпаамвоӄэн гичивэтык. Ӈинӄэй тыӆейгуӆетэ итыӆьыӆӄыӆ нывэӆынвыӆьок, нэнантэнмавӄэн раӆӄанынвын, ныкэвӄин тъирэткук тымкыӆӄык, выквыӆӄык. Ӈаргыноӆыӈкэн вагыргын йома, ӈинӄэгти наройвавӄэнат, нийгуӆетӄинэт ӄорагынрэтык.
Гыргочагты ӄапӆёткогыргын
Чит ӈотӄоры ӆейвыӆьэ иследовательа ынкъам путешественникаӆьа, етыӆьэ Чукоткагты, ныӆьуӄин – ӆыгъоравэтӆьа нынымӆават тэнмавӄэнат ӄӆявыӆтэ.
Ӄынур ӈан, гэкэӆиӆин ваӆьа экспедицияк Биллингса – Сарычева инэнмэӆевыӆьэ
Карл Меркана, яӆгытыӆьа Чукоткак ӄорагынрэтыӆьык рээн 1791 – 1792 гивик, ынкы варкыт ынӈот ваӆьыт пыӈыӆтэ: «Эмӄын тутъэвык ӆыгъоравэтӆьат ныкычавычьатӄэнат, ынӄэнагты нынкэвэтӄинэт ӈиныӆьыт, ытри ныкытгынтатӄэнат паӈъэваттагнэты. Кычавычьатыпӆытко нынтэйкэвэтӄинэт. Ӆьэӆенкы ныръиӆеӄинэт, нырачвыӈӄэнат».
Аӄайганма, нымӆяваткэнат рачыко. Ӄынур, ярачыко йымэтваӆьыт гыргоча ычкагта нынвиривӄинэт. Ынӈин ваӆьын кръачетынвын игыр варкын вараткэн мӆяватынвык, гэтэныннынӆин «высокий удар ногой». Ытръэч игыркинэ, нымкыче нъычкагтатӄэнат.
Амран омравӈа гыткаӄэнат пааӄат гыткагты нынкыӆвэтӄинэт тэючгыӄэгти, йыръатъёттэ вээмръыӆӄэ ӆымӈэвыр чыгэе. Ыннин кытгынтатык гэнийгуӆевӆин янор гымнин ытӆеӈи ынӄоры гымнин нэнээкык. Ыннин нынтыӄинэт эвыӆгыткаӆьыт ынкъам умкэптиӆьыт.
Тэӆенъеп мараврэмкык эмрэрмэвӈэ ныяаӄэнат этчыяанвыт – ӈинӄэе нимтиӄинэт маёӆгыткыӈэты нитчыӄинэт выквыт, оратчека ынкъам ӄӆявыӆя нынӈайытавӄэнат выквиӈыт, ынӈин итыӆьыт нинэӆьуйгым гымнинэт йичьэмиттумгыт. Ынинэӆьын этъонтывыквыӆкэпы ирыӆьын рынрыма выквыӆгын нинэӆьуйгым ӄорантама. Эвыр нитъунтэтӄин ытӆыгэ нинэпытӄыннивыӄин. Вытку ӆюн итъунтэткэ нъирӄин ытъыёчагты ныӆеӄин. Нытинурыткуӄинэт еп ыппыӆётвама. Гымыг ытӆыгэ имтийгут ынинэӆьын нинэнтыӄин маравваӆяйӈын, чаёнвэӆма нинэнийгуӆевӄин маравкы яак ынӄэн. Пананто-Ранъавэн рэмкын пойгыткок нынийгуӆевӄинэт ӈинӄэгти. Ынӈытъэ вытку нанпавынат. Маравынвэты нынийгуӆевӄинэт ымы ӈэвычӄэтти. Ырыг кэргыргычормык нынтыӄин эрвываӆ этчи мэйӈыкыӆьин. Ыргынан тэн ӆыги ныӆгыӄин мэнӄо тан тынпы иннык, мутӆык амран яаӆявӈа эӄэӆьын.
Ынӄэнат таӆянӄэнаткогыргыт таӈ ваӆёмык ӆыгъоравэтӆьэн ӆымӈыӆык ынкъам таӆяӈӄэнаткогыргык – ынкэӄинэт эрмэӆьыт ныкычачьаватӄэнат выквыӆӄэпы, эчыӈванвэпы, нынитӆитӄинэт ынан этчыӆьыт, нийкыӄинэт, нымытчоӄэнат. Ӄынур коӆё ӆымӈыӆгыпы, ныкытгынтыпэрэӄэн ӄытэп рыннэпы ынӄоры нынпирӄэвӄин.
