Ali (r.a.) Qur'onning har bir oyati qachon, qayerda va nima sababdan tushganini eng yaxshi biluvchi inson edi. U nahv (arab tili grammatikasi) ilmining asoschisi hisoblanadi. Uning xutbalari, xatlari va hikmatli so'zlari keyinchalik "Nahjul-balog'a" (Notiqlik cho'qqisi) kitobiga jamlandi.
Adolat masalasida esa u zot o'zidan oldingi xalifa Hazrat Umar (r.a.)ning ham eng yaqin maslahatchisi edi. Umar (r.a.) tez-tez: "Alining ishtirokisiz hal qilingan mushkul masaladan Alloh meni asrasin", der edi. Ali har bir hukmda Qur'on va Sunnatga qat'iy tayangan, hech qachon shaxsiy manfaatini haqiqatdan ustun qo'ymagan.
IV BOB: FITNALAR TO'FONI VA XALIFALIK DAVRI (656-661)
Hazrat Usmon (r.a.)ning fojeali shahidligidan so'ng, Islom olami parokanda bo'ldi. Odamlar Madinaga to'planib, Alidan xalifalikni qabul qilishni o'tinib so'rashdi. Ali (r.a.) dastlab rad etdi: "Meni qo'yinglar, boshqasini topinglar. Men vazir bo'lsam yaxshiroq", dedi. Ammo fitna kuchayib ketmasligi uchun oxir-oqibat mas'uliyatni bo'yniga oldi.
Uning xalifalik davri "Oltin davr" emas, balki "Imtihon davri" bo'ldi. Islom dushmanlari va iymoni zaif kimsalar fitna olovini yoqdilar:
Jamal voqeasi: Hazrat Oysha, Talha va Zubayr (r.a.) bilan bo'lgan tushunmovchilik. Ali (r.a.) qon to'kilmasligi uchun bor imkonini ishga soldi, hattoki dushman safidagi do'stlariga qarab yig'ladi.
Siffin jangi: Muoviya (r.a.) bilan bo'lgan to'qnashuv. Bu urush musulmonlar orasidagi eng katta ajralishga sabab bo'ldi. Ali (r.a.) g'alaba qozonish arafasida turganida, dushman Qur'on sahifalarini nayzaga bog'lab, hiyla qildi. Ali qo'shinining bir qismi jangga kirmaslikni talab qildi.
Xavorijlar fitnasi: Alining "Hakamlik"ka rozi bo'lganini bahona qilib, uni kofirlikda ayblagan bir guruh johillar. Ali ular bilan ham munozara qildi, minglab insonlarni to'g'ri yo'lga qaytardi, ammo qaysarlari bilan urushishga majbur bo'ldi.
V BOB: MASJIDDA TO'KILGAN QON VA ABADIYATGA SAFAR
661-yil, Ramazon oyi. Islom olamidagi fitnani "uch kishini o'ldirish bilan hal qilamiz" deb o'ylagan xavorijlar Hazrat Ali, Muoviya va Amr ibn Osni bir kunda o'ldirishga qaror qildilar. Alini o'ldirishni mal'un Abdurahmon ibn Muljam bo'yniga oldi.
19-Ramazon tongi. Kufa shahri namozga uyg'onmoqda. Hazrat Ali masjidga kirib, namoz boshladi. Sajda paytida ibn Muljam zaharli qilich bilan u zotning boshiga — bir paytlar Rasululloh bashorat qilgan joyga — zarba berdi. Muborak soqollari qonga boyaldi.
Ali yerga yiqilarkan, qiyomatgacha unutilmaydigan so'zni aytdi:
"Fuztu va Robbil Ka'ba!" (Ka'baning Parvardigoriga qasamki, men yutdim/najot topdim!)
Bu g'alaba shahidlik g'alabasi edi. U ikki kun jarohat bilan yotdi. Shu qisqa vaqtda ham u qotiliga adolat bilan qarashni buyurdi: "Uni qiynamanglar, agar o'lsam qasos olinglar, omon qolsam o'zim bilaman". 21-Ramazon kuni buyuk sahoba, Islom arsloni 61 yoshida foniy dunyoni tark etdi.
VI BOB: MA'NAVIY SABOQLAR — HAR BIR QALB UCHUN NUR
1. G'azabni Jilovlash — Haqiqiy Mardlik
Janglardan birida Ali (r.a.) bir mushrikni yiqitib, o'ldirmoqchi bo'lganida, mushrik uning yuziga tupurdi. Ali darhol uni qo'yib yubordi. Mushrik hayron bo'ldi:
"Nega o'ldirmading?". Ali dedi: "Hozirgacha seni Alloh uchun o'ldirmoqchi edim. Tupurganingda nafsoniyatim uyg'ondi va g'azabim keldi. Men seni o'z nafsim uchun o'ldirib, gunohkor bo'lishni istamadim".
Saboq: Bizning har bir ishimiz shaxsiy g'azab uchun emas, faqat haqiqat uchun bo'lishi kerak.
2. Ilm — Eng Yaxshi Qo'riqchi
Bir kuni yahudiylar Alidan so'rashdi: "Ilm afzalmi yoki boylik?". Ali 10 xil javob berdi, ulardan biri: "Boylikni sen qo'riqlashing kerak, ilm esa seni qo'riqlaydi".
Saboq: Moddiy boylik qo'lda qoladi, ilm esa ruhga singib, insonni ikki dunyo xataridan asraydi.
3. Dunyoga Berilmaslik
Ali (r.a.) xalifa bo'la turib, eng oddiy kiyimlarni kiyar, arpa nonini yer edi. U aytardi: "Ey dunyo, bor, mendan boshqasini aldab ko'r! Men sening talog'ingni berganman".
Saboq: Dunyo — bizning maqsadimiz emas, balki oxiratga o'tish uchun bir vositadir.
