АМИР ТЕМУР ФЕНОМЕНИ АКС ЭТГАН САТРЛАР
Устоз Мирзо Кенжабек гоҳ олиму-фозил, гоҳ шоир сифатида илоҳий сўз даргоҳида намоён бўлади. Муаллифнинг ёзганларини ожизона таҳлилга тортар эканмиз, теран тафаккур ва чуқур фикр ифодаларига дуч келамиз.Зеро, ўткир фикр бор экан , уни гоҳ олим бўлиб илмий баёнда , гоҳ шоир бўлиб шеърий йўсинда ифода этиш имкони туғилаверади.
Шоирнинг ХХ аср 80-90 йиллардаги ижодида ижтимоий мавзулар байроқдор бўлган. Сўнг ХХ асрнинг охири ва ХХ1 асрнинг биринчи чорагида инсон қалбининг маънавий -маърифий камолоти ва комил инсон мавзуси етакчиликни ўз илкига олди. Буни муаллифнинг тўртликлари, рубоийлари ва манзума, мухаммаслари-ю, дурдона шеърлари мисолида кўриш мумкин.
Зеро, ижтимоий дардлар ҳам маънавий иршод билан барҳам топади.
Гуё ер ўз ўқи атрофида айланганидек, шоирнинг фикрлари соғлом эътиқод атрофида чарх уради.
“СОҲИБҚИРОН” шеъри фикримизни далиллайди.
Одамзод нафсининг даъво шаштлари –
Оламни бузгувчи не кибру ҳаво!
Қўйсанг, ўлганда ҳам дунё шоҳлари
Ер ости мулкини айлайди даъво!
Дунёни ҳайратга солгувчи урфон –
Тавозуъ не асрор, нечук қоида? –
Амир Темур каби шавкатли султон
Ётар Самарқандда – Пирнинг пойида.
Шеър ҳажми 48 мисрадан иборат.Мазмуни кўплаб маъно дурларига эга бўлиб,уни шеър кашшофи ўз ақл-идроки даражасида тушунади ва қабул қилади.
Ашъор дастлабки сатрларидан бошлаб бир нафасда , завқли ўқилади. Ўқилади-ю, савол туғилади: шоирнинг ҳайратига тарихий факт сабабмикин ёки Соҳибқирон зиёрати? Назаримизда ҳар икки ҳолат бир-бирини тўлдириб, муаллиф қалбини ҳайратга чулғаган.
“Жаҳон ибрат олур хоксор Амирдан:
Ғолибийят сиррин ким англади чин?
Амир муршидига боғланиб дилдан,
Пирнинг амри ила юритмиш ҳукмин.”
Ғалаба юксак саркардалик салоҳияти,ҳарбий куч қудрат билангина қўлга киритилмайди.Муваффақият Аллоҳдан.Ҳақнинг изни билан,шайхлар, ориф зотлар, қутбларнинг дуоси ва ҳиммати билан ғалаба туғи кўкка юксалади.
Шеър сатрларини ёзишга шоирлик истеъдодигина эмас,балки узоқ тунлар ўқилган темурийлар тарихи саҳифаларининг мутолааси ҳам зарур эди. Муаллиф уни холис дил билан адо этади.Шеърнинг яна бир ўзига хос хусусияти ,унинг айрим бандлари алоҳида тўртлик бўла оладиган даражада тугал мазмунга эга: Масалан:
Ўлсам, Пир пойига дафн этинг!” – На сир? –
Васият – барқарор, ижро – бегумон.
Етар, олти иқлим подшоҳин охир
Пирнинг оёғида дафн этди замон.”
Ёки:
Жаҳон ибрат олур хоксор Амирдан:
Ғолибийят сиррин ким англади чин?
Амир муршидига боғланиб дилдан,
Пирнинг амри ила юритмиш ҳукмин.
Фузулийнинг шундай ҳикматлари бор:
“Илмсиз шеърият асоссиз девордир,
Асоссиз девор беэътибордир”
Ёки қадим шарқда ақл – ақли кулл, ақли жуз – улуғ ақл ва кичик ақл , дея иккига ажратилган. Ақли куллга – илоҳий ақл, ақли жузга –жузъий ақл мисол қилинган.
“ Ақл (лотинча rationalis, юнонча nus, fronesis; арабча ал ¬ақл – асосланган, мақсадга мувофиқ) – инсон учун ўйлаш, фикрлаш, англаш ва хотирлаш, хулоса чиқариш имконини берадиган қобилият, ноёб маънавий ҳодиса, дея талқин этилган.
Камина “Соҳибқирон” шеърининг муаллифи Мирзо Кенжабек ақли кулл соҳиби, ладуний илмлар соҳиби , дея ўйлайман.Зеро, мазкур шеър ҳам ўз муаллифининг маънавий мақоми юксак эканлигини англатади.
Соҳибқирон ҳақида кўпчилик ақли дониш, устазода шоир-ёзувчилар қалам тебратган. Ўзбекистон халқ шоири Абдулла Ориповнинг «Соҳибқирон» шеърий драмаси ўқувчини Амир Темур даврининг долғали майдонига дадил етаклаб киради.
Муҳаммад Али ва Тўлқин Ҳайит қаламига мансуб “Амир Темур қалбида чақнаган нур” асари, Таниқли олим, педагог ва публицист Жумабой Раҳимовнинг “Адолат ва қудрат тимсоли” китоб-альбоми ўқувчини бефарқ қолдирмайди.
Тўлқин Ҳайит қаламига мансуб “Буюк салоҳият соҳиби” асарида буюк бобокалонимиз Амир Темурнинг серқирра фаолияти, ўнлаб соҳаларда амалга оширган унутилмас ишлари очиб берилади.
Мана шундай асарлар шажарасига Мирзо Кенжабекнинг “Соҳибқирон” шеъри муносиб халқа бўлиб қўшилади.
Бандалик рутбаси ғолиб келди бот,
Сағона яширди шонли лошини.
Чексиз шавкат билан соҳибқирон зот
Пирнинг оёғига қўйди бошини...
