*Исламехь са цӀандаран тӀегӀанаш (Нафс)*
ШарӀан Ӏилманца (Исламан Ӏакъийданца) а, са цӀандаран (тазкиятун-нафс) Ӏилманца а дуьстича, адаман дахаран коьрта Ӏалашо — шен дегӀан лаамашца (нафсаца) къийсам латтор а, иза лахарчу тӀегӀанера уггаре лакхарчу тӀегӀане кхачор а ю.
Адаман са (нафс) кхаа коьртачу тӀегӀане декъало:
_______________
*1. Нафс аммара (Вон тӀедожош долу са)*
ХӀара адаман син уггаре лахара, кхераме тӀегӀа ю. Иза адаман чоьхьара мостагӀ лоруш ду.
*Коьрта билгалонаш:*
• ДегӀан лаамашна (хӀаваъ), сутараллина а, марзонашна а тӀаьхьахӀуттуьйту.
• Даима а вон хӀума дан тӀедуьллу.
• Къа латочух озавалар йа АллахӀан оьгӀазлонах кхерар даг чохь ца дуьту.
*Къуръан чуьра далил:*
Юсуф пайхамаран (АллахӀера салам-маршалла хуьлда цунна) дийцарехь, АллахӀа хьахийна хӀара са:
«إِنَّ النَّفْسَ لَأَمَّارَةٌ بِالسُّوءِ إِلَّا مَا رَحِمَ رَبِّي» (Сурат «Юсуф», 12:53).
*Гочдар:* «Баккъалла а, (адаман) са — вочуьнца омра деш ду, сан Дала къинхетам бинчух доцург. Баккъалла а, сан Дела — Гечдийриг а, Къинхетамениг а ву».
__________
*2. Нафс лаввама (Бехк боккху са)*
ХӀара юкъера тӀегӀа ю, адаман са меттадеана, самадаьлла хилар гойтуш. ХӀара са дикачунна тӀе гӀерташ ду, дохковалар (товба) дечу тӀехь ду.
*Коьрта билгалонаш:*
• Стагара гӀалат даьлча йа цо къа латийча, цунна сингаттам хуьлу.
• Сино стагана Ӏиттарш йо, шен дена (адамана) бехк боккху.
• Даима а дикачунна а, вочунна а юкъахь къийсам латтабо.
*Къуръан чуьра далил:*
АллахӀ-Дала хӀокху синца дуй биъна Къуръан чохь, цуьнан сийлахьалла а, мехалалла а гойтуш:
«وَلَا أُقْسِمُ بِالنَّفْسِ اللَّوَّامَةِ» (Сурат «Аль-КъийамахӀ», 75:2).
*Гочдар:* «Бехкаш боккхучу синца дуй буу Аса!» (Ша-шена Ӏиттарш ечу, дохкодолучу синца).
__________
*3. Нафс мутмаинна (Синтем карийна са)*
ХӀара уггаре лакхара, кхачаме тӀегӀа ю.
*Коьрта билгалонаш:*
• АллахӀ хьехорца (зикр дарца), Цуьнан динан тӀехь чӀагӀделла ду.
• АллахӀан къадарана (йозанна) реза хилла ду.
• Цуьнца кхин шеко йа сингаттам бац, цо массо а вон лаамаш эшийна.
• Делан гергахь бен синтем ца карабо цунна.
*Къуръан чуьра далил:*
ХӀокху синца Дала къамел дийр ду эхартахь, уггаре хазачу дешнашца Ялсамани чу кхойкхуш:
«يَا أَيَّتُهَا النَّفْسُ الْمُطْمَئِنَّةُ * ارْجِعِي إِلَى رَبِّكِ رَاضِيَةً مَّرْضِيَّةً» (Сурат «Аль-Фаджр», 89:27-28).
*Гочдар:* «ХӀай (Далла муьтӀахь хиларна) паргӀате долу са! Хьайн Деле дерза хьо, хьо (йолана) реза а долуш, хьайна Дела реза а волуш».
___________
*ЖамӀ:* *Син кхиаран некъ*
ШарӀан Ӏилманчаша ма-дийццара, стага АллахӀана Ӏибадат дарца, Къуръан дешарца а, доӀанашца а шен са кхио деза:
1. Уггаре хьалха *«нафс аммара»* (вон тӀедожош долу са) къардар.
2. Цул тӀаьхьа *«нафс лаввама»* (бехк боккху са) тӀегӀанехула чекхдалар.
3. ТӀаьххьара а, *«нафс мутмаинна»* (синтем карийна са) тӀегӀане кхачор.
ХӀокху новкъахь коьрта гӀирс — АллахӀ хьехор (зикр) ду, хӀунда аьлча Къуръан чохь аьлла ду:
«Баккъалла а, Дела хьехорца синтем карабо-кх дегнашна» (Сурат «Ар-РаӀд», 13:28).
________
*Ӏамалехь лелор (Дахарехь хӀара муха лело деза)*
• *Терго яр:* ХӀора дийнахь шен гӀуллакхийн терго яр. ГӀалат даьлча, «нафс лаввама» (бехк боккху са) сама а даьккхина, дохко а ваьлла, нийсачу новкъа верза хьажа веза.
• *Лаамашна дуьхьало яр:* Вон хӀума дан дог деича йа оьгӀазло тӀехӀоьттича, оцу лаамна дуьхьалвалар, цуьнга толам ца баккхийтар.
• *Синтем лахар:* Дика Ӏамалш ярца, дог цӀена хиларца, нахана пайда хилийтарца шен деган синтем («нафс мутмаинна») лахар. Иза адаман синмогашаллина а, юкъараллица йолчу юкъаметтигашна а чӀогӀа пайдане ду.
