BAXT QUSHI
“Boshiga baxt qushi qo‘nmoq” tilimizdagi qadimiy, mashhur iboralardan biri. Chingizxon haqida bir kitobda qush uchirilgani va u bir emas, ikkinchi marta ham uning boshiga qo’ngach, oq kigizda ko’tarib “xon” deb e’lon qilingani haqida o’qigandim. Ya’ni bu ibora mazmunida “kutilmagan omadga erishmoq”, “baxti ochilmoq”, “taqdirning kimgadir kulib boqishi” va hklar yotadi. Uni quyidagi modelda tasvirlash mumkin:
QUSH → (qadimdan) baxt, omad ramzi.
BOSHGA QO‘NISH → kimnidir tanlanishi, kimgadir omad, baxt nasib etishi.
Umuman, “baxt”, “omad” kabilar uchib yuradigan, har kimga ham qo‘nmaydigan qush sifatida turkiy yoki sharq folkloriga singdirilgan va kundalik, badiiy nutqda ham faol ishlatilgan. Masalan: 1) Faloncha birdan katta lavozimga tayinlandi = boshiga baxt qushi qo‘ndi. 2) Pismadoncha lotereyada katta pul yutibdi = boshiga baxt qushi qo‘nibdi. 3) Shahzodaning boshiga baxt qushi qo‘ndi-yu, bir kunda hayoti butunlay o‘zgarib ketibdi. 5) Qizning boshiga baxt qushi qo‘nib, u o’zi orzu qilgan insoniga turmushga chiqdi va hk. Erkin Vohidovda ham “Ishq otli qush kelib qo’ndi, Yosh shoirning boshiga”, misralari bor. Shuningdek, afsonaviy Humo qushi haqida ham shunday tushuncha mavjud: “Humo qushini ajdodlarimiz baxt va iqbol, ezgulik va ulug‘vorlik keltiruvchi qush, deya ta’riflagan. Rivoyatlarda keltirilishicha, u kimning boshiga qo‘nsa, shodimonlik, baxt doimiy hamrohi bo‘ladi. U bizning VATAN boshiga qo‘ngan, yurt uzra parvozi bardavom, barqaror bo‘lgan baxtu saodat timsolidir” ( https://muslim.uz/uz/e/post/19729-davlat-gerbi-milliy-yuksalish-mujassam-ulug-vor-vatan-timsoli?page=4&per-page=1). Аlisher Navoiyning “Lison ut-tayr” dostonida ham Humo kuch qudrat timsoli, ulugʼvorlik, hatto uning soyasi ham gadoni shohga aylantiruvchi, panoh beruvchi qush sifatida tasvirlangan:
Boshladi uzrini sohibfar Humoy,
Dedi: – “Ey sargashtalargʼa rahnamoy,
Ondadur iqbolidin poyam mening,
Kim berur taxti sharaf soyam mening,
Zotima oncha sharaf bersa iloh,
Kim mening soyam gadoni qilsa shoh.
Men yana istamak; yaʼniki ne?!
O’zni ranjur aylamak, yaʼniki ne?
Qilmogʼim xushroq havoe jilvagoh,
Bermagim soyamda shahlargʼa panoh”.
Umuman olganda, yuqoridagi ibora inson hayotidagi baxt-omad, tasodifiy muvaffaqiyat yoki kutilmagan ijtimoiy yuksalish kabi ko’plab ijobiy ma’nolarni ifodalab keladi. Kuzatishlarimiz, ispan va ingliz tillarida aynan teng ma’noda “qush” obrazli ibora mavjud emasligini ko’rsatdi, biroq shu mazmundagi “tener mucha suerte” (omadi kelmoq); “la suerte le sonrió” (omad unga kulib boqdi); “to be lucky”; “luck smiled upon him/her” kabilar bor.
Maqsadga o’tsak, Ispaniyada safar davomida ajoyib insonlar uchradi. Barselona aeroportida kashtali sumka ko’targan ispanlarni ko’rib “O’zbekistondan kelyapsizlarmi”, deb so’rasam hayron qolib “ha” deyishdi. Sumkalarga ishora qilib “bundan bildim, men O’zbekistonlikman” dedim. Ular bizni tarix va odamlarimizni rosa maqtashdi hamda “senga ham Ispaniyada faqat va faqat yaxshi insonlar uchrasin” deb tilak tilashdi. Duoda gap ko’p, yo’limda hozirgacha ajoyib insonlar uchradi: yo’l ko’rsatgan, sumkamni ko’tarishgan, qahvaxonalar egalari qoshimchasiga “qahva, shirinlik bizdan”, deb siylashgan … . Buning uchun yurtimizni Hazrati insonlariga, ayniqsa turizm sohasida xizmat qilayotganlarga “rahmat” deyman. Sizlarning yaxshiliklaringiz sabab men ham begona yurtda qaysidir ma’noda yaxshilik ko’rdim, deb hisoblayman.
Ammo bular hali boshimga qo’ngan baxt qushi emas. Baxt qushi ko’proq mehnat faoliyatimga bog’liq. Samarali xalqaro hamkorlikni yo’lga qo’yish juda mashaqqatli, buning o’ziga yarasha taktika va diplomatik muloqot qobiliyatini qo’llash jihatlari mavjud.
Bugungi juda samimiy o’tgan UAB rahbariyati bilan uchrashuv so’ngida yuqoridagi iborani tarjima qilib tushuntirib bersam, ular “bizning ham boshimizga tashrifingizdan baxt qushi qo’ndi” deya ta’kidlashdi, hamda prorektor, tarix f.d., professor Oscar Jané tarixga qiziqishimni ko’rib o’zi yozgan qimmatli kitobni dastxati bilan tadqim etdi.
