Илм-фан | Science | Наука

Public

View Channel

Can't Join? @themantiq

4.8k Members

Updated: August 31, 2026 at 6:05 PM

Илм-фан | Science | Наука

@neomind1 • Илм-фан • Тиббиёт • Фалсафа • Мантиқ • Китоблар • Иқтибослар • Янгиликлар

@themantiq is a growing community focused on neomind1 and related topics

Ranking

Global Ranking

#93090

-334

Language Ranking

#1724

-3

Category Ranking

#679

-10

Participant Growth (Last 6 Days)

Total: 4.8K

24h growth: +13 0%

Latest Posts

Илм-фан | Science | Наука

5. Sept. 2026, 16:25

1 ва 6 ёшда электрон экранлар қаршисидаги вақт ота-оналар ўйлаганидан ҳам муҳимроқ

Гўдаклик ва мактабга чиқиш арафасида экран қаршисида кўп вақт ўтказиш кейинчалик болаларнинг ўқишдаги ўзлаштириши пасайишига ва хотираси заифлашишига олиб келиши мумкин. Янги илмий тадқиқотларга кўра, болалик даврида экрандан фойдаланиш одатлари узоқ муддатли салбий таъсир кўрсатадиган айрим жуда нозик даврларни ўз ичига https://www.sciencedaily.com/releases/2026/08/260823094152.htm

ЖССТ ва Педиатрия академияси 2 ёшгача болаларга экран бермасликни, 2–5 ёш учун эса кунига 1 соатдан кам чеклашни тавсия қилади. Сингапур ва Франция олимлари ўтказган кўп йиллик тадқиқот шуни кўрсатдики, экранда кўп вақт ўтказиш боланинг 9 ёшдаги академик натижалари ва 10.5 ёшдаги ишчи хотирасига бевосита салбий таъсир қилади.

Тадқиқотга гўдакликдан ўрта болалик давригача кузатиб борилган 502 нафар бола жалб қилинди. Аниқланишича, ривожланишнинг айрим босқичларида экран кўришнинг кўплиги кейинчалик паст академик натижаларга ва заиф ишчи хотирага олиб келади. Айниқса, 1 ёшлик давр ва расмий таълим бошланиш арафаси (6 ёш) бу борада энг сезгир даврлар экани кўзга ташланди.

Олимларнинг хулосасига кўра, болаларнинг экран қаршисидаги вақти қанча кам бўлса, шунча яхши. Ҳар куни қўшимча битта соатлик экран вақти алоҳида олинган бир боланинг ривожланишида дарҳол кўзга ташланмаслиги мумкин, бироқ бутун жамият миқёсида қараганда, умумий таълим кўрсаткичларининг пасайишига ва болаларнинг билим олиш салоҳияти сусайишига олиб келади.

821

Илм-фан | Science | Наука

5. Sept. 2026, 16:25

📷 Photo

Амигдала - миянинг медиал чакка бўлаги чуқур қисмида жойлашган, бодом шаклидаги кичик ядролар гуруҳи. У ҳиссиётларни, айниқса қўрқув ва таҳдид билан боғлиқ реакцияларни қайта ишлашда муҳим рол ўйнайди ҳамда хотираларга ҳиссий аҳамият бағишлашга ёрдам беради.

Шунингдек, амигдала ҳиссий жиҳатдан ўрганишга ҳисса қўшади ва муҳим ёки стресс ҳолатларидаги хулқ-атвор ҳамда физиологик реакцияларга таъсир кўрсатади.

822

Илм-фан | Science | Наука

5. Sept. 2026, 16:25

📷 Photo

Дофаминни кўпчилик фақатгина "бахт гормони" ёки "роҳатланиш кимёвий моддаси" деб билади. Аслида эса бу жуда соддалаштирилган тушунча. Дофамин миянинг битта мукофот марказида ишлаб чиқарилмайди. У тўртта асосий асаб йўли орқали тарқалади ва уларнинг ҳар бири алоҳида вазифани бажаради.

Мезолимбик йўл - мотивация ва мукофот тизими

Бу йўл бизни мақсад сари ҳаракат қилишга ундайди. Бирор ютуққа эришганимизда, мазали овқат еганимизда ёки яқин инсонлар билан мулоқот қилганимизда айнан шу тизим фаоллашади. У шунчаки роҳат ҳиссини эмас, балки «буни яна қилишга арзийди» деган мотивацияни шакллантиради. Шунинг учун у ўрганиш, одатларнинг шаклланиши ва ҳатто қарамликлар ривожланишида ҳам муҳим аҳамиятга эга.

Мезокортикал йўл - фикрлаш ва қарор қабул қилиш

Бу йўл дофаминни миянинг олд қисми - префронтал пўстлоққа етказади. У диққатни жамлаш, режа тузиш, муаммоларни ҳал қилиш, тўғри қарор қабул қилиш ва ҳиссиётларни бошқаришда муҳим роль ўйнайди. Бу тизим фаолияти бузилса, диққатнинг пасайиши, мотивациянинг сусайиши ва айрим руҳий касалликлар юзага келиши мумкин.

Нигростриатал йўл - ҳаракатларни бошқариш

Бу дофамин йўли тананинг ихтиёрий ҳаракатларини силлиқ ва мувофиқлашган ҳолда бажаришга ёрдам беради. Агар ушбу йўлдаги допамин ишлаб чиқарувчи асаб ҳужайралари нобуд бўлса, Паркинсон касаллиги ривожланиши мумкин. Бу ҳолатда қўл титраши, мушакларнинг қотиши ва ҳаракатларнинг секинлашиши кузатилади. Масалан. Паркинсонда

Тубероинфундибуляр йўл - гормонал мувозанат

Бу йўл гипоталамусни гипофиз бези билан боғлайди. Бу ерда допамин асаб сигналини узатувчи модда эмас, балки гормонлар фаолиятини бошқарувчи омил сифатида хизмат қилади. У пролактин гормонининг ортиқча ажралиб чиқишини тўхтатиб туради. Агар допамин таъсири камайса, пролактин миқдори ошиб кетиши мумкин ва бу репродуктив ҳамда эндокрин тизим фаолиятига таъсир кўрсатади.

Кўплаб руҳий ҳамда неврологик касалликларда айнан шу дофамин йўлларининг фаолияти бузилиши асосий сабаблардан бири сифатида ётади

Дофамин шунчаки "бахт кимёвий моддаси" эмас. У:

бизни мақсад сари интилишга ундайди;
диққат ва тафаккурни бошқаради;
ҳаракатларни мувофиқлаштиради;
ўрганиш ва хотира жараёнларида иштирок этади;
гормонал мувозанатни сақлашга ёрдам беради.

Шунинг учун дофаминни фақат роҳатланиш билан боғлаш нотўғри. У инсоннинг қандай ҳаракат қилиши, қандай фикрлаши, қандай ўрганиши, қандай ҳис қилиши ва организмдаги муҳим гормонал жараёнлар қандай бошқарилишига таъсир қилувчи энг муҳим кимёвий хабарчилардан бири

Илм-фан | Science | Наука

5. Sept. 2026, 16:25

Ҳавонинг тозаланиши болалар мияси ривожланишига ҳам таъсир қилади

Кўпинча ҳаво ифлосланишини нафас олиш тизими билан боғлаймиз. Аммо ҳаво сифати болаларнинг мияси ва когнитив ривожланишига ҳам таъсир қилиши мумкин.
Колумбия университети олимлари Нью-Йоркда 20 йил давомида тўпланган маълумотларни таҳлил қилиб, қизиқ натижага келди: ҳомиладорлик даврида ҳаво ифлосланишига таъсир камайган сари, кейинчалик болаларнинг когнитив ривожланиш кўрсаткичлари ҳам яхшиланган. - https://www.publichealth.columbia.edu/news/clean-air-policies-linked-improved-cognition-among-new-york-city-children?utm_source=chatgpt.com

Тадқиқотда 1998–2020 йиллар оралиғида кузатилган 1000 дан ортиқ она ва бола иштирок этган. Олимлар ҳомиладорлик давридаги PM2.5 майда заррачалари, азот диоксиди (NO₂) ва полициклик ароматик углеводородлар (PAH) таъсирини ўрганган. Болаларнинг когнитив ривожланиши эса 1, 2 ва 3 ёшда махсус тестлар орқали баҳоланган.

1998–2016 йиллар оралиғида ҳомиладор аёллар яшайдиган ҳудудлардаги ўртача PM2.5 миқдори 32% га, азот диоксиди эса 30% га камайган. 1998–2020 йилларда ҳомиладорлик давридаги PAH таъсири 60% га пасайган.

Шу даврда 3 ёшдаги болаларнинг когнитив ривожланиш кўрсаткичи 26% га ошган.

Бу ўзгаришлар тасодифий эмаслигига ишора қилувчи яна бир муҳим жиҳат бор. Нью-Йоркда бу даврда тоза ёқилғига ўтиш, автобуслар ва таксилар чиқиндиларини камайтириш, биноларни тоза иситиш тизимларига ўтказиш каби экологик сиёсатлар амалга оширилган.

Нега ҳаво ифлосланиши мияга таъсир қилади?

Олимларнинг фикрича, ҳаводаги зарарли моддалар ҳомила ривожланаётган даврда мияга таъсир қилиши мумкин. Бунда нейрояллиғланиш, оксидловчи стресс ва синаптик пластикликнинг ўзгариши каби механизмлар иштирок этиши эҳтимол қилинади.

Бу айниқса муҳим, чунки ҳомила ва бола мияси ҳали жадал ривожланаётган бўлади. Демак, боланинг миясига таъсир қилувчи омиллар фақат китоб, таълим ёки уйдаги муҳит билан чекланмайди. Бола туғилмасидан олдин нафас олаётган муҳит ҳам аҳамиятли.

Энг қизиқ томони эса шу: Жамият миқёсида қабул қилинган экологик қарорлар бир неча йилдан кейин болаларнинг мия ривожланишида ҳам акс этиши мумкин.

Яъни ҳавони тозалаш - фақат экологик муаммони ҳал қилиш эмас. Бу, маълум маънода, келажак авлоднинг мияси ва когнитив саломатлигига қилинган инвестиция ҳамдир.

Илм-фан | Science | Наука

5. Sept. 2026, 16:25

🎥 Video

Норвегия ҳукумати 2016 йилда ҳар бир болага беш ёшидан айпад (планшет) берган экан. Ўн йиллик маълумотлар таҳлили шуни https://www.thetimes.com/world/europe/article/norway-get-kids-reading-again-7rcvm90lm, болаларда саводхонлик даражаси жуда тушиб кетган, улар оддий матнларни ҳам ўқий олмайдиган бўлиб қолишган. Бундан ташқари, луғат бойлиги ҳам пасайиб кетган.

Ҳукумат хатосини тушуниб, бошланғич синфлардан айпадларни олиб қўйибди. Мактабларда смартфонлардан фойдаланиш чекланибди, китоб билан ўқитишга эътибор яна кучайтирилибди. Оммавий китобхонлик тарғиботига урғу қаратилмоқда экан, турли танловлар уюштириляпти экан.

636

Илм-фан | Science | Наука

5. Sept. 2026, 16:25

📷 Photo

Боланинг уйқу режимини қандай тиклаш мумкин?

Таътил пайтида болалар кечроқ ухлаб, кечроқ туришга одатланиб қолиши мумкин. Ўқиш бошланганда эса эрталаб эрта туриш қийинлашади, кун давомида чарчоқ ва диққат пасайиши кузатилиши https://naked-science.ru/community/1211634

Болалар учун етарли уйқу нафақат дам олиш, балки ўқиш, хотира ва кундалик фаолият учун ҳам муҳим.

Уйқуга бўлган эҳтиёж ёшга қараб фарқ қилади: мактабгача ёшдаги болаларга баъзан 13 соатгача, 6–12 ёшдаги болаларга 9–12 соат, ўсмирларга эса 8–10 соат уйқу тавсия этилади.
Режимни бир кунда ўзгартириш шарт эмас. Мутахассислар ухлаш вақтини ҳар куни 15–30 дақиқага эртароқ суришни тавсия қилади. Шунда организм янги режимга аста-секин мослашади.

Уйқудан олдин телевизор, телефон ва бошқа гаджетлардан фойдаланишни ҳам чеклаш керак. Уларни ухлашдан тахминан 2 соат олдин четга қўйиш мияга тинчланиш ва уйқуга тайёрланиш учун вақт беради.

Эрталаб эса кундузги ёруғлик муҳим. Уйғонгандан кейин дераза олдида ўтириш ёки ташқарига чиқиш организмга "кун бошланди" деган сигнални беради.

Яна бир муҳим жиҳат - бола биринчи ўқиш кунлари ухлай олмаса, уни мажбурлашдан кўра нима уни хавотирга солаётганини билиш муҳим. Янги мактаб, синфдошлар ёки ўқиш билан боғлиқ ҳаяжон уйқуга таъсир қилиши мумкин.

Шунинг учун яхши уйқу режими - фақат эрта ётиш эмас. Бу барқарор вақт, етарли уйқу, кечқурун тинч муҳит ва эрталаб ёруғлик бирлашмаси

Илм-фан | Science | Наука

5. Sept. 2026, 16:25

🎥 Video

Такси ҳайдовчиларида Альцгеймер касаллиги хавфи нега пастроқ?

Oлимлар АҚШдаги қарийб 9 миллион ўлим гувоҳномасини таҳлил қилиб, 443 хил касб ва Альцгеймер касаллиги ўртасидаги боғлиқликни ўрганишди.

Такси ва тез ёрдам машинаси ҳайдовчиларида Альцгеймер касаллиги туфайли ўлим кўрсаткичи барча касблар орасида энг паст бўлган.

Нега айнан уларда?

Тадқиқотчиларнинг фикрича, бу касбларда мия доимий равишда йўналишни эслаб қолиш, маконда мўлжал олиш ва реал вақтда қарор қабул қилишга мажбур бўлади.

Масалан, такси ҳайдовчиси ҳар сафар бир хил йўлдан юрмайди. У кўчаларни эслайди, янги манзилни топади, тирбандликни ҳисобга олади ва йўналишни ўзгартириб туради. Бу жараёнда хотира ва маконий тасаввур учун муҳим бўлган гиппокамп фаол ишлайди.

Қизиғи, олдиндан белгиланган йўналишларда ҳаракатланадиган автобус ҳайдовчилари ва учувчиларда худди шундай натижа кузатилмаган. Масалан, тадқиқотда учувчилар Альцгеймер бўйича 443 касб орасида 4-ўринда, кема капитанлари 23-ўринда, автобус ҳайдовчилари эса 263-ўринда турган.

Бу мия учун муҳим бир тамойилни кўрсатиши мумкин: мияни доимий равишда янги ва мураккаб вазифалар билан ишлатиш унинг айрим функцияларини узоқ муддат сақлашга ёрдам бериши мумкин

Мияга осон йўлни доим танлаб бериш эмас, балки уни вақти-вақти билан қийин вазифаларга мажбурлаш ҳам керак.

Янги маршрутни эслаб қолиш, чет тили ўрганиш, мусиқа асбобини чалиш, мураккаб масалалар ечиш ёки янги кўникма ўзлаштириш - буларнинг барчаси мия учун машқ бўлиши мумкин.

Илм-фан | Science | Наука

5. Sept. 2026, 16:25

Уйқусиз тундан кейин мияга 20 дақиқалик машқ ёрдам бериши мумкин

Уйқусиз қолганда хотира ва диққат сезиларли даражада пасаяди. Аммо Макгилл университети тадқиқотчилари қисқа жисмоний машқ миянинг айрим функцияларини вақтинча қўллаб-қувватлаши мумкинлигини https://www.mcgill.ca/newsroom/channels/news/workout-or-nap-either-can-help-your-sleepless-brain-study-finds-373881

Тадқиқотда 54 нафар соғлом ёш иштирокчи 30 соат ухламади. Кейин улар уч гуруҳга ажратилди: бири 20 дақиқа велотренажёрда машқ қилди, иккинчиси 90 дақиқа ухлади, учинчиси эса оддий дам олди.

Натижада машқ қилганлар ва ухлаганлар хотира тестида назорат гуруҳига қараганда тахминан 22% яхшироқ натижа кўрсатди.

Қизиғи, машқ ва уйқу мияга турлича ёрдам берган: уйқу миянинг тикланишига ёрдам берган бўлса, жисмоний фаоллик мавжуд ресурслардан самаралироқ фойдаланишга ёрдам берган.

Албатта, машқ уйқуни алмаштира олмайди. Аммо тунги навбатчилик, узоқ сафар ёки бошқа сабабларга кўра ухлаш имкони бўлмаган вазиятларда 20 дақиқалик фаоллик мия фаолиятини қўллаб-қувватлаши мумкин.

978

Илм-фан | Science | Наука

5. Sept. 2026, 16:25

Ижтимоий тармоқларда кўп вақт ўтказиш депрессия билан боғлиқми?

Янги тадқиқот ижтимоий тармоқлардан фойдаланиш вақти ва депрессия ўртасидаги боғлиқликка яна бир бор эътибор қаратди.

Тадқиқот натижаларига кўра, ижтимоий тармоқларда кунига 2,5 соат ёки ундан кўпроқ вақт ўтказадиган одамларда депрессия белгилари кўпроқ https://www.eurekalert.org/news-releases/1141645

Қизиғи, ижтимоий тармоқлардан фойдаланиш вақти айрим бошқа омилларга қараганда депрессия ҳолатини яхшироқ башорат қилган. Бу эса смартфон ва ижтимоий тармоқлардан фойдаланиш одатларимиз руҳий ҳолатимиз билан қанчалик боғлиқ эканини ўйлаб кўришга сабаб бўлади.

Лекин aлоқа икки томонлама бўлиши мумкин. Масалан, инсон ўзини ёмон ҳис қилганда, бошқалар билан мулоқот қилиш ўрнига телефонга кўпроқ мурожаат қилиши, ижтимоий тармоқларда узоқроқ вақт қолиб кетиши мумкин. Шу билан бирга, доимий таққослаш, салбий контент, билдиришномалар ва чексиз скроллинг ҳам инсоннинг кайфияти ва диққатига таъсир қилиши мумкин

Муҳими - улар ҳаётимизда қанча вақтни эгаллаётгани ва улардан қандай мақсадда фойдаланаётганимиз.

1,010

Илм-фан | Science | Наука

5. Sept. 2026, 16:25

📷 Photo

Мия жарроҳлигида AI - жарроҳга иккинчи кўз

Лондонда нейрохирурглар илк бор операция вақтида реал вақтда ишлайдиган сунъий интеллект ёрдамида миядаги ўсмани олиб https://www.theguardian.com/technology/2026/aug/27/london-neurosurgeons-ai-assisted-operation-brain-tumour?utm_source=chatgpt.com

48 ёшли Рис Хиббертда кўриш нервларига яқин жойлашган 11 мм ли гипофиз ўсмаси бор эди. Операция вақтида AI юзлаб жарроҳлик видеолари асосида ўрганган маълумотларидан фойдаланиб, қон томирлари ва нервларни реал вақтда аниқлаб, жарроҳга хавфсизроқ йўналишни танлашда ёрдам берди.

Жарроҳлардан бири бу технологияни «иккинчи жуфт кўз» деб атаган. Аммо якуний қарор ҳар доим жарроҳнинг ўзида қолади.

Операциядан сўнг Хиббертнинг кўриши тикланди, бош айланиши йўқолди. Энди олимлар AI’ни янада такомиллаштириб, уни каттароқ клиник тадқиқотларда синаб кўришни режалаштирмоқда.

Балким, келажакда AI жарроҳнинг ўрнини эмас, унинг энг кучли ёрдамчисини ўрнини эгаллар

1,060

Илм-фан | Science | Наука

28. Apr. 2026, 14:35

📷 Photo

ОИТСга қарши курашда янги босқич

АҚШ олимлари ОИТС вирусини блоклаш хусусиятига эга бўлган махсус оқсилларни аниқлашди. Тадқиқотчилар илк бор вируснинг инсон ҳужайралари билан ўзаро таъсирининг батафсил генетик харитасини тузиб чиқишди. Натижада, вируснинг кўпайишига ёрдам берувчи ёки уни тўхтатувчи ўнлаб илгари номаълум бўлган https://gladstone.org/news/scientists-map-how-hiv-hijacks-human-cells-and-how-cells-can-fight-back

Сўнгги йилларда олимлар CRISPR тизими ёрдамида инсон геномидаги қайси генлар вирусга ёрдам беришини ва қайсилари уни тўхтатишини фаол ўрганишмоқда. Тадқиқот давомида иккита оқсил вирусга қарши курашда энг самарали эканлиги маълум бўлди:

1. PI16 оқсили: У вирус ҳужумининг энг дастлабки босқичида ишга тушади. Унинг вазифаси - вирус ҳужайрага кириб улгурмасидан аввал уни тўсиб қўйиш ва зарарланишнинг олдини олиш.
2. PPID оқсили: Бу оқсил кечроқ босқичда ҳаракат қилади. У вируснинг ҳужайра ядросига етиб боришига ва ўз ДНКсини нусхалашига (кўпайишига) йўл қўймайди.

Олимлар PPID оқсилининг вирусга қарши таъсирини атиги 10 баравар кучайтиришганда, ҳатто энг агрессив ОИТС штаммларининг юқиш даражаси кескин камайгани кузатилди.

Бу кашфиётнинг асосий аҳамияти шундаки, энди олимлар вируснинг ўзига ҳужум қилиш ўрнига, организмнинг табиий ҳимоя тизимини кучайтиришга асосланган терапияни яратишлари мумкин.

Вируснинг дориларга мослашиб (мутацияга учраб) кетиши қийинлашади.
Организмнинг ўз ресурсларидан фойдаланилган ҳолда даволаш имконияти туғилади.
Бу усул келажакда нафақат ОИТСни даволаш, балки унинг олдини олишда ҳам қўлланилиши мумкин.

Илм-фаннинг бу қадами ОИТС устидан тўлиқ ғалаба қозониш яқин эканлигидан далолат бермоқда

Илм-фан | Science | Наука

28. Apr. 2026, 14:35

📷 Photo

Ер сайёрасининг тарихи миллиардлаб йилларни ўз ичига олган машаққатли саёҳат. Бу узоқ вақт оралиғи олтита асосий даврга бўлинган.

Хадей даври 4.6 - 4.0 миллиард йил аввал.

Бу давр номи грекча "Гадес" (ер ости дунёси, дўзах) сўзидан олинган. Ер эндигина шаклланаётган, юзаси эса қайноқ лава билан қопланган эди. Доимий равишда метеоритлар ёғилиб турган ва атмосферада заҳарли газлар бўлган. Ой ҳам айнан шу даврда, Ернинг бошқа бир йирик сайёра билан тўқнашиши натижасида ҳосил бўлган деб ҳисобланади

Архей - ҳаётнинг илк учқунлари 4.0 – 2.5 миллиард йил аввал.

Ер совишни бошлади ва илк океанлар пайдо бўлди. Энг муҳими, сувда илк микроскопик тирик организмлар пайдо бўлди. Улар қуёш нуридан энергия олишни (фотосинтез) ўрганиб, атмосферани секин-аста кислород билан бойита бошлашди.

Протерозой - кислород инқилоби 2.5 миллиард – 541 миллион йил аввал.

Бу даврда Ер юзида кислород миқдори кескин ошди. Мураккаброқ ҳужайрали организмлар, денгиз ўтлари ва юмшоқ танали жониворлар (масалан, медузалар) шаклланди. Ер бир неча бор бутунлай муз билан қопланган ҳолатга келиб қолган.

Палеозой - денгиздан қуруқликка 541 – 252 миллион йил аввал.

Бу давр "Камбрий портлаши" билан бошланган, яъни тирик мавжудотлар тури жуда тез кўпайиб кетган. Балиқлар, трилобитлар ва кейинчалик амфибиялар (ҳам сувда, ҳам қуруқликда яшовчилар) пайдо бўлди. Ер юзида илк улкан ўрмонлар шаклланди. Бироқ давр охирида Ер тарихидаги энг катта қирилиб кетиш содир бўлиб, тирикликнинг 90% дан ортиғи йўқ бўлиб кетган.

Мезозой - динозаврлар эраси 252 – 66 миллион йил аввал.

Бу давр учта қисмдан иборат: Триас, Юра ва Бўр даврлари. Бу - динозаврларнинг олтин даври. Осмонда птерозаврлар учган, сувда эса улкан мозазаврлар сузган. Илк гулли ўсимликлар ва майда сутэмизувчилар ҳам айнан шу даврда пайдо бўлган. Давр улкан астероид тушиши натижасида динозаврларнинг йўқ бўлиши билан тугаган.

Кайнозой - сутэмизувчилар ва инсон даври 66 миллион йил аввалдан ҳозиргача.

Динозаврлар кетгач, сутэмизувчилар Ер юзининг янги эгаларига айланди. Мамонтлар, ўткир тишли йўлбарслар ва йирик қушлар пайдо бўлди. Қитъалар биз билган ҳозирги кўринишга келди.Ниҳоят, бу даврнинг охирги сонияларида (геологик вақт билан ўлчаганда) инсон пайдо бўлди ва цивилизация қуришни бошлади.

Агар Ернинг 4.6 миллиард йиллик тарихини 24 соатлик календарга жойлаштирсак, инсоният бу вақтнинг энг охирги бир неча сониясида пайдо бўлган бўлади

Илм-фан | Science | Наука

28. Apr. 2026, 14:35

📷 Photo

Кварклар - бу материянинг энг кичик, бўлинмас қурилиш ғиштчалари ҳисобланади. Яъни, ҳозирги тасаввуримизга кўра, уларнинг ичида бошқа ҳеч нарса йўқ. Лекин тарихга назар солсак, инсоният бу тузоққа бир неча бор тушганини кўрамиз.

Бир пайтлар одамлар атомни энг кичик ва бўлинмас зарра деб ҳисоблашган (юнончадан "атомос" - бўлинмас дегани). Кейинроқ атом ичида ядро ва электронлар борлиги маълум бўлди. Сўнгра олимлар ядронинг ўзи протон ва нейтронлардан ташкил топганини аниқлашди. Ниҳоят, протон ва нейтронлар ҳам кварклардан иборат экани исботланди.

Шундай экан, табиий савол туғилади: Кварк ҳам аслида "мураккаб тузилма" эмасми? Балки унинг ичида ҳам янада майдароқ зарралар яширингандир?

ЦЕРН (CERN) олимилари, хусусан CMS детектори мутахассислари, худди шу шубҳани текшириб кўришга қарор қилишди. Улар кваркларнинг ичида янада майдароқ нарса бор-йўқлигини қидиришди.

Бунда коллайдерда иккита протон дастаси улкан тезликда тўқнаштирилади

Тўқнашув натижасида протонлар ичидаги кварклар бир-бирига урилиб, турли томонларга сочилиб кетади ва зарралар оқимини (струя) ҳосил қилади.

Олимлар ушбу зарраларнинг сочилиш бурчагини синчиклаб ўрганишди.

Агар кварк қаттиқ ва яхлит нуқта бўлса, у маълум бир математик қонуният бўйича сочилади. Агар унинг ичида қандайдир тузилма ёки "ғадир-будурлик" бўлса, сочилиш бурчаклари бошқача бўлиши керак эди.

Ҳозирча кварк - "ягона". Бироқ, бу "кварк ичида ҳеч нарса йўқ" деган якуний ҳукм эмас.

Агар кваркнинг ичида бирор тузилма бўлса, унинг ўлчами 10^-20 метрдан кичикроқ бўлиши керак.Бу шунчалик кичик масофаки, уни ҳатто тасаввур қилиш қийин (бу протон ўлчамидан ҳам минглаб марта кичик)

Микрооламнинг янада чуқурроқ қатламларига кириб бориш учун бизга ҳозиргидан ҳам кучлироқ энергия ва янги авлод коллайдерлари керак бўлади. Ҳозирча кварк - биз билган энг сўнгги бекат. Аммо физика тарихи бизга бир нарсани ўргатган: "Бўлинмас" деб аталган ҳар қандай нарса, эртами-кечми, барибир бўлинади)

Илм-фан | Science | Наука

28. Apr. 2026, 14:35

📷 Photo

Яшаб қолиш учун онани ейиш

Табиатда бундай ҳолатлар ҳам учраб туради.

Бундай хулқ-атвор матрифагия деб аталади - бунда она ўз хоҳиши билан фарзандлари учун озуқага айланади. Баъзи ўргимчакларда, масалан, Stegodyphus lineatus турида, урғочи ўргимчак авлодлари дунёга келгандан кейин уларнинг ёнида қолади ва ҳеч қаерга кетмайди. У болаларига улар яшаб қолишлари учун зарур бўлган озуқа моддаларини олишлари учун ўз танасини ейишга рухсат беради

Бу даҳшатли эшитилиши мумкин, лекин бу - табиат ишлаб чиққан эволюцион стратегия.

Баъзан меҳр-муҳаббат қурбонлик талаб қилади

1,500

Илм-фан | Science | Наука

28. Apr. 2026, 14:35

📷 Photo

Инсон мияси - бу доимий ҳаракатдаги улкан электростанция. Миямиздаги миллиардлаб нейронлар бир-бири билан кичик электр импулслари орқали мулоқот қилади. Бу жараёнда ҳосил бўладиган тебранишлар мия тўлқинлари деб аталади. Ҳар бир ҳолат - диққатни жамлашдан тортиб то чуқур уйқугача - ўзига хос частотага эга.

Бу тўлқинларни Электроэнцефалография (ЭЭГ) аппарати ёзиб олади. Аппарат бу тебранишларни кучайтириб, мониторда тўлқинли чизиқлар кўринишида кўрсатади. Шифокорлар бу чизиқларнинг частотасига қараб хулоса чиқаришади

Гамма тўлқинлари

Бу энг юқори частотали тўлқинлар бўлиб, миянинг энг фаол ва ишчан ҳолатини ифодалайди. Мураккаб масалаларни ечишда, янги маълумотларни тезкор ўзлаштиришда ва юқори даражадаги диққат талаб этилганда пайдо бўлади. Гамма тўлқинлари миянинг турли қисмларидаги маълумотларни бирлаштириб, ягона тушунча ҳосил қилишга ёрдам беради.

Бета тўлқинлари

Биз уйғоқ бўлган ва атроф-муҳитга диққат қаратган вақтимизда асосан бета тўлқинлари устуворлик қилади. Музокаралар ўтказишда, таҳлилий фикрлашда ёки бирор ишни диққат билан бажараётганда. Бу тўлқинлар бизни сергак ва ҳушёр тутади. Бироқ, бета тўлқинларининг ҳаддан ташқари кўпайиши стресс, хавотир ва безовталикка олиб келиши мумкин.

Альфа тўлқинлари

Альфа тўлқинлари онгли фикрлаш (Бета) ва онг ости (Тета) ўртасидаги кўприк ҳисобланади. Кўзларни юмиб, чуқур нафас олганда, енгил медитация вақтида ёки шунчаки хаёл сурганда активлашади. Бу ҳолатда мия дам олади, лекин уйқуга кетмайди. Альфа ҳолати креативликни оширади ва ўрганиш жараёнини осонлаштиради.

Тета тўлқинлари

Бу тўлқинлар чуқур релаксация ва уйқунинг илк босқичларига хос. Уйқуга кетишдан олдинги ҳолатда, чуқур медитацияда ёки душ қабул қилаётганда (кўпинча энг яхши ғоялар айнан шу пайтда келади). Тета ҳолатида онг ости билан алоқа кучаяди. Бу ерда бизнинг хотираларимиз, ҳиссиётларимиз ва ижодий салоҳиятимиз яширинган бўлади.

Дельта тўлқинлари

Энг секин тўлқинлар бўлиб, улар онгнинг тўлиқ ўчиши билан боғлиқ. Туш кўрилмайдиган чуқур уйқу босқичида пайдо бўлади

Бизнинг миямиз бир вақтнинг ўзида барча турдаги тўлқинларни ишлаб чиқаради, лекин маълум бир вазиятда улардан бири доминант бўлади. Бу мувозанатни сақлаш руҳий ва жисмоний саломатликнинг гарови

Илм-фан | Science | Наука

28. Apr. 2026, 14:35

📷 Photo

Тасаввур қилинг, сизнинг танангиз - бу шунчаки битта жонзот эмас, балки триллионлаб аҳоли яшайдиган улкан "мегаполис". Бу ерда бизнинг ҳужайралар ва бегона микроорганизмлар ёнма-ён яшайди.

Узоқ вақт давомида олимлар микроблар биздан 10 баравар кўп деб ўйлашган. Аммо замонавий ҳисоб-китоблар (Вайзман институти тадқиқоти) рақамларни аниқлаштирди:

Инсон ҳужайралари: тахминан 30 триллион.

Микроорганизмлар (бактериялар, замбуруғлар ва бошқалар): тахминан 38 триллион.

Агар фоизга чақсак, танамиздаги ҳужайраларнинг фақат 44 фоизигина чиндан ҳам инсон ҳужайралари. Қолганлари - микроскопик ҳамкорларимиз.

Инсон геномида тахминан 20 000 та ген бор.

Бизда яшайдиган микроорганизмларнинг умумий гени эса 2 дан 20 миллионгача.

Яъни, генетик жиҳатдан биз 99% микробмиз. Бу микроблар биз ҳазм қила олмайдиган овқатларни парчалайди, иммунитетни бошқаради ва ҳатто кайфиятимизга таъсир қилувчи кимёвий моддаларни ишлаб чиқаради.

Агар биз барча микробларни йўқ қилиб, бутунлай "тоза" бўлиб қолсак, яшай олмаймиз.

Улар танамизнинг "чегарачилари". Фойдали бактериялар тери ва ичакларда жой эгаллаб, касаллик чақирувчи зарарли бактерияларга яшаш учун жой қолдирмайди.

Масалан, қон ивиши учун зарур бўлган К витаминини айнан ичакдаги бактериялар синтез қилади.

Сизнинг нимага иштаҳангиз борлигини (ширинликми ёки сабзавот) кўпинча ичингиздаги қайси гуруҳ бактериялар "ғалаба қозонаётгани" белгилаши мумкин.

Биз туғилганда стерил бўламиз, лекин дунёга келиш жараёнининг ўзидаёқ онамиздан илк микроблар тўпламини қабул қилиб оламиз. Кейинчалик овқатланиш ва атроф-муҳит орқали ўз "шахсий экотизимимизни" шакллантирамиз.

Биз фақат "инсон" эмас, балки улкан ва мураккаб суперорганизммиз.

Илм-фан | Science | Наука

28. Apr. 2026, 14:35

📷 Photo

Мия фаоллиги 32 ёшда энг юқори чўққисига чиқади

Нейрон тармоқларининг ташкил этилиш усули ёш ўтгани сайин ўзгариб боради. Масалан, болаликда тармоқлар кўпроқ "тарқоқ" бўлади, яъни улғайиш жараёнида мия узоқ жойлашган ҳудудлар ўртасида ўзига хос "кўприклар" қуриб, узоқ масофали алоқани яхшилайди. Бу табиий ҳол, чунки болалик ва ўспиринлик даврида турли соҳаларнинг мувофиқлаштирилишини талаб қилувчи мураккаб когнитив функциялар ривожланади. 30 ёшга келиб, нейрон тармоқларининг ривожланиши самарадорлик чўққисига етади, шундан сўнг улар аста-секин деградацияга учрай бошлайди. Бироқ, илгариги хулосалар алоҳида кўрсаткичлар ва ёш гуруҳлари таҳлилига асосланган бўлиб, тўлиқ манзарани акс эттирмас эди. Инсон ҳаёти давомида нейрон тармоқлари ривожланишининг ягона траекторияси бор-йўқлиги номаълум бўлиб қолаётган эди.

Олимлар 0 дан 90 ёшгача бўлган 4216 кишининг маълумотларини https://neuronovosti.ru/mozg-dostigaet-pika-svoej-aktivnosti-k-32-godam/, инсон миясининг ривожланиши 5 та асосий даврга бўлинишини аниқладилар

Ривожланишнинг 5 та даври:

0–9 ёш: Шаклланиш даври. Мия қўшни соҳалар ўртасида кучли алоқалар ўрнатади ва кераксиз, заиф алоқалардан халос бўлади (синаптик прунинг).

9–32 ёш: Олтин давр (Пик). Бу даврда мия энг идеал балансга эришади: маълумотни қайта ишлаш учун ихтисослашган марказлар ҳам, узоқ масофали тезкор алоқа йўллари ҳам энг юқори самарадорликда ишлайди. 32 ёшда ишчи хотира ва абстракт фикрлаш ўз чўққисига чиқади.

32–66 ёш: Стабиллик даври. Узоқ масофали алоқалар бироз заифлашади, лекин мия мавжуд локал марказларни мустаҳкамлаш орқали барқарорликни сақлашга ўтади.

66–83 ёш: Изоляция даври. Мия ҳудудлари бир-биридан кўпроқ ажрала бошлайди, тизимнинг яхлитлиги пасаяди.

83–90 ёш: Компенсация даври. Мия йўқотилган алоқалар ўрнини тўлдириш учун маълум локал соҳаларнинг аҳамиятини оширади ва тузилиш жиҳатдан барқарорлашади.

Инсон мияси 32 ёшгача "кўприклар қуриш" билан банд бўлса, ундан кейин бор кўприкларни таъмирлаш ва асраб қолиш стратегиясига ўтади.

Бу тадқиқот шунчаки назария эмас, балки нейродегенератив касалликларни эрта ташхислаш учун эталон бўлиб хизмат қилади. Энди шифокорлар бемор миясининг ҳолатини унинг ёшига мос "нормал траектория" билан солиштириш имконига эга бўладилар.

Илм-фан | Science | Наука

28. Apr. 2026, 14:35

📷 Photo

Буюк Британияда бачадон бўйни саратонидан ўлим кўрсаткичи 1950-йилдан бери 80 фоизга камайди

Бу пасайишни жадвалда кўриш мумкин.

Бу ижобий натижа бир нечта асосий сабабларга кўра содир бўлди.

Биринчи сабаб - 1988-йилда аҳоли даражасида скрининг дастурларининг жорий этилишидир. Бутун Британия бўйлаб аёллар мунтазам равишда "суртма тести" топширишга таклиф қилинади. Бу тест саратон олди ўзгаришларини ёки касалликни эрта босқичда - даволаш самараси энг юқори бўлган вақтда аниқлаш имконини беради.

Яна бири эса Буюк Британияни бачадон бўйни саратонини бутунлай йўқ қилиш йўлига олиб чиқиши мумкин. Бу - одам папиллома вирусига (ОПВ/HPV) қарши вакцинанинг кенг жорий этилишидир. Ушбу вакцина инсонни кейинчалик саратонга айланиши мумкин бўлган ОПВ инфекциясидан ҳимоя қилади.
Бутун мамлакат бўйлаб мактабларда ўспирин қизларга ОПВ вакцинаси таклиф этилади, бу эса уларга узоқ муддатли ҳимоя беради.

Узоқ вақт давомида бачадон бўйни саратонининг асл сабабчиси нима экани номаълум бўлган. 1980-йилларда немис олими Харальд цур Хаузен бачадон бўйни саратонини ОПВ (HPV) вируси келтириб чиқаришини исботлади ва бу кашфиёти учун 2008-йилда Нобел мукофотига сазовор бўлди.

Тадқиқотларга кўра, 10-14 ёшда (вирус билан тўқнашишдан олдин) эмланган қизлар орасида бачадон бўйни саратонига чалиниш хавфи 87% дан 97% гача камаяди

Бу борада фақат Буюк Британия эмас, балки бир қатор бошқа давлатлар ҳам сўнгги ўн йилликларда бачадон бўйни саратонидан ўлим кўрсаткичини сезиларли даражада камайтиришга муваффақ бўлишди.

Ўзбекистонда 2019-йилдан бошлаб 9-14 ёшли ўспирин қизлар мактабларда ва поликлиникаларда бепул эмлана бошланган

Илм-фан | Science | Наука

28. Apr. 2026, 14:35

🎥 Video

Homo sapiens Африкадан чиқиб келаётган бўлса, Неандерталлар совуқ тушиши натижасида Евросиёдан жанубга қараб келишган. Натижада, улар минглаб йиллар давомида бир ҳудудда яшашган.

Энг ҳайратланарлиси - технологиядаги ўхшашлик. Олимлар узоқ вақт давомида тош қуролларнинг мураккаб турини фақат бизнинг аждодларимизга - Homo Sapiens'ларга хос деб ўйлашган. Аммо ғорлардаги тош асбобларнинг ясалиш услуби неандертал ва сапиенсларда бир хил бўлган. Демак, улар бир-бирининг ёнида туриб, бир-биридан ҳунар ўрганишган.

Неандерталлар қурол яратишда, ов қилиш усулларида ва оловдан фойдаланишда юқори даражада бўлган. Замонавий инсонлар - бизнинг аждодларимиз улардан айрим технологияларни ўзлаштирган

Улар танасига суртиш ёки ритуаллар учун қизил рангли охрадан фойдаланишган. Бу бўёқни 10-20 км узоқликдан олиб келишган. Бу шунчаки яшаш учун кураш эмас, балки рамзий фикрлаш (диний ёки маданий тушунча) иккала турда ҳам бўлганини англатади.

Агар икки хил турдаги одамлар ўз яқинларини бир хил усулда, масалан, ёнига гуллар ёки асбоблар қўйиб кўмган бўлса, бу уларнинг дунёқараши ва ўлимга бўлган муносабати ўхшаш бўлганини билдиради. Улар бир-бирини "бегона махлуқ" деб эмас, балки "ўзига ўхшаш онгли мавжудот" деб билишган.

"Инсон" бўлиш фақат бизга хос хусусият бўлмаган. Меҳр, маданият ва санъат бир вақтнинг ўзида икки хил турда ривожланган.

Неандерталлар қирилиб кетмаган, балки биз билан қўшилиб кетган деган назария янада кучайди. Ҳозирги кунда кўплаб инсонларнинг геномида 1% дан 4% гача неандертал ДНКси борлиги ҳам шу "бирга яшаш"нинг меваси

Ҳатто энг қадимги даврларда ҳам рақобатдан кўра тажриба алмашиш ва биргаликда ривожланиш устун бўлган.

Илм-фан | Science | Наука

28. Apr. 2026, 14:35

📷 Photo

ИИ ўрнатилган биочип қон томчиси орқали исталган касаллик маркерларини атиги 20 дақиқада аниқлайди

Касалликларни эрта босқичда аниқлаш учун шифокорлар микроРНК (microRNA) молекулаларини излашади. Улар генлар ишини бошқаради ва саратон ёки юрак касалликларида ўзгаради. Аммо уларни топиш жуда қийин - бу худди океан тубидан керакли қум заррасини излашга ўхшайди. Одатдаги тестлар соатлаб, ҳатто кунлаб вақт олади ва катта миқдорда қон талаб қилади

Сингапурнинг NTU жамоаси яратган биочип бу жараённи атиги 20 дақиқага https://www.ntu.edu.sg/news/detail/ai-powered-biochip-detects-genetic-markers-in-20-minutes. Сиздан бир неча пробирка эмас, балки атиги бир томчи қон керак бўлади.

Чип ичида минглаб кичик мосламалар бор. Улар микроРНК молекулаларини магнит каби ўзига тортиб олади. Мана шу ерда энг қизиқ жойи бошланади. ИИ олинган маълумотларни сониялар ичида таҳлил қилиб, ҳатто жуда паст концентрациядаги маркерларни ҳам 99% аниқлик билан топади

Бу чипни бир вақтнинг ўзида ҳам саратонни, ҳам юрак ёки Альцгеймер касаллигини аниқлашга созлаш мумкин.

Тиббиётда битта қоида бор: "Эрта ташхис - ҳаёт гарови". Агар саратон ёки юрак хуружи хавфини улар ҳали аломат бермасдан олдин аниқланса, даволаш самарадорлиги кескин ошади.

Илм-фан | Science | Наука

17. Apr. 2026, 02:22

🎥 Video

Neuralink'нинг биринчи бемори телепатия ёрдамида гапира бошлади.

Нутқ қобилиятини тўлиқ йўқотган, ривожланиб борувчи БАС (ён амиотрофик склероз) касаллигига чалинган инсон фақат фикрлар ёрдамида мулоқот қилмоқда.

Имплантат мотор қобиғида жойлашган бўлиб, бош суягининг бир қисми роботлаштирилган имплант билан алмаштирилган. Унинг электродлари қон томирларини четлаб ўтиб, мияга бир неча миллиметр чуқурликда жойлаштирилган. Тизим фикрларни матнга, сўнгра реал вақт режимида сунъий интеллект овозига айлантиради.

Видеода бемор: "Бу менинг эски овозим... сунъий интеллект томонидан клонланган"

891

Илм-фан | Science | Наука

17. Apr. 2026, 02:22

Диабетнинг янги - бешинчи типи https://www.sciencealert.com/a-distinct-new-type-of-diabetes-is-officially-recognized

Агар сизга қандли диабетнинг тўртта типи камлик қилаётган бўлса, марҳамат - бешинчиси билан танишинг.

Халқаро диабет федерацияси (IDF) расман диабетнинг 5-типини касалликнинг алоҳида шакли сифатида тан олди. Бу ҳолат на 1-типдаги каби ошқозоности безининг аутоиммун шикастланиши, на 2-типдаги каби инсулинга резистентлик (сезувчанлик йўқолиши) билан боғлиқ. Унинг негизида - сурункали тўйиб овқатланмаслик ва озуқа моддаларининг танқислиги ётади.

🌍 Тахминларга кўра, дунё бўйлаб 25 миллионга яқин инсон бу касалликдан азият чекади. Бу асосан қашшоқлик ва тиббий ёрдам етарли бўлмаган паст даромадли мамлакатларга тўғри келади. Энг ёмони, бу беморларга кўпинча нотўғри ташхис қўйилиб, бошқа типлар бўйича даволанади.

Бу касаллик илк бор 1955-йилда Ямайкада тавсифланган. Кейинчалик ЖССТ уни вақтинча тан олган эди, бироқ 1999-йилда маълумотлар камлиги сабабли классификациядан чиқариб ташланган. Орадан ўнлаб йиллар ўтиб, тиббиёт ҳамжамияти яна бу муаммога қайтди.

5-тип диабетида бемор организми ҳақиқатан ҳам жуда кам инсулин ишлаб чиқаради, лекин тўқималар унга нисбатан сезувчанлигини йўқотмайди. Бу ўзига хос метаболик профиль бўлиб, даволашда мутлақо бошқача ёндашувни талаб қилади.

⚠️ Нима учун бу муҳим?
Агар бундай беморларни стандарт схемалар бўйича даволаса, соғлиғига жиддий зарар етиши мумкин. Масалан, одатдаги инсулин дозалари қондаги қанд миқдорини хавфли даражада тушириб юбориши (гипогликемия) мумкин, айниқса овқатланиши ностабил бўлган инсонларда.

Сўнгги тадқиқотларга кўра, айниқса эрта ёшдаги узоқ муддатли очлик ва озуқа етишмовчилиги ошқозоности безининг ривожланишини бузиб, унинг қанд миқдорини бошқариш қобилиятини ишдан чиқаради.

Эндиликда махсус ишчи гуруҳи бу касалликнинг аниқ диагностика мезонлари ва даволаш стандартларини ишлаб чиқиши керак. Бу миллионлаб инсонларнинг ҳаётини сақлаб қолиш ва тўғри терапия олиш имконини беради.

Илм-фан | Science | Наука

17. Apr. 2026, 02:22

📷 Photo

CEOWORLD Magazine Health Care Index - бу индекс соғлиқни сақлаш соҳасидаги инфратузилма, ходимларнинг малакаси, харажатлар ва дори-дармонларнинг мавжудлиги каби муҳим жиҳатларни статистик таҳлил қилувчи йиллик ҳисобот. У асосан тиббиёт тизимининг имкониятлари ва сифатини ўлчайди.

Энг кучли тиббиётга эга ТОП-10 давлат:

🇹🇼 Тайвань (78,72 балл) - кетма-кет бир неча йилдан бери дунёда биринчи.

🇰🇷Жанубий Корея (77.70 балл) - рақамли тиббиёт ва диагностика бўйича етакчи.

🇦🇺Австралия (74.11 балл) - тиббий хизмат сифати ва қамрови бўйича юқори.

🇨🇦 Канада (71.32 балл) - давлат томонидан кафолатланган тизим.

🇸🇪 Швеция (70.73 балл) - юқори технологик тиббиёт.

🇮🇪 Ирландия (67.99 балл)

🇳🇱 Нидерландия (67.38 балл)

🇩🇪 Германия (67.12 балл)

🇳🇴 Норвегия (66.85 балл)

🇮🇱 Исроил (65.18 балл)

Рўйхатнинг охирида асосан иқтисодий инқироз ва урушлардан азият чекаётган давлатлар туради: Сальвадор, Гондурас, Венесуэла, Ироқ

Ўзбекистон 100 та давлат ичида 36,26 балл билан 64-ўринни эгаллаган.

АҚШ эса тиббиётга энг кўп маблағ сарфласа-да, хизматларнинг ҳаддан ташқари қимматлиги ва суғурта тизимидаги мураккабликлар сабабли биринчи ўнталикка кира олмайди

Илм-фан | Science | Наука

17. Apr. 2026, 02:22

📷 Photo

Оилавий суратда Мари Склодовская-Кюри икки қизи - Ева ва Ирен билан тасвирланган. Кейинчалик Ирен сунъий радиоактивликни кашф этди ва онаси каби Нобель мукофоти билан тақдирланди.

Мэй-Бритт Мозер олти ёшлигида қизил кўйлакда суратга тушган. Кейинчалик у миянинг позициялаш тизимини (навигация тизими) кашф қилди.

Гертруда Элион охирги суратдаги беш ёшли қизча. У ўзи кашф қилган дори-дармонлари билан миллионлаб одамларнинг ҳаётини сақлаб қолган

1,110

Илм-фан | Science | Наука

17. Apr. 2026, 02:22

Нима учун тиббиётда СИ (cунъий интеллект) биз ўйлагандек ишламаяпти

Тадқиқотларга кўра, тиббий чат-ботлар, гарчи тиббиётни яхши билишса-да, инсонларга ўзлари билан нима содир бўлаётганини аниқроқ тушунишга ёрдам бермаяпти.

Симптомлар фақат биринчи қарашда оддий нарсадек туюлади.

Иситма, ҳолсизлик, кўкрак қафасидаги оғриқ, бош айланиши - агар буларнинг барчаси етарлича аниқ тасвирланса, ақлли тизим нима бўлаётганини тезда айтиб берадигандек туюлади.

Аммо реалликда ҳамма нарса айнан мулоқот жараёнида панд бермоқда.

Янги тадқиқотларга кўра, ўз симптомларини СИ-чат-ботлари ёрдамида аниқлашга ҳаракат қилган одамлар ўзларига аниқроқ "уй диагностикаси" қўя олишмаган ва умуман қаерга мурожаат қилиш кераклигини - тез ёрдамгами, оилавий шифокоргами ёки шунчаки ҳолатни кузатиш керакми - яхшироқ тушуниб қолишмаган.

Буни қизиқ томони моделларнинг ўзи кўпинча тўғри жавобни билган.

Муаммо нафақат тиббиётда, балки инсон ва машина бир-бирини қандай тушунишида бўлиб чиқди.

Одамлар симптомларни тўлиқ тасвирламаслиги мумкин.
Чат-бот муҳим детални илғамай қолиши мумкин.
Ёки керакли диагноз суҳбат давомида тилга олинади, лекин инсон шунчаки бунга аҳамият бермайди.

Яъни СИ ақлли бўлиши мумкин, лекин бу уни нюанслар, хавотир, контекст ва тўғри аниқлаштирувчи саволлар муҳим бўлган вазиятда яхши суҳбатдошга айлантирмайди.

Айнан шунинг учун шифокор қабули - бу шунчаки "симптомларга қараб касалликни топиш" эмас.

Бу ҳали инсоннинг ўзи муҳим деб ҳисобламаган нарсани пайқаш маҳорати ҳамдир

Баъзида хатолик жавоб номаълум бўлгани учун эмас, балки билим ва тушуниш ўртасида катта фарқ бўлгани учун юзага келади.

https://medicalxpress.com/news/2026-03-ai-health-chatbots-wont.html#google_vignette

922

Илм-фан | Science | Наука

17. Apr. 2026, 02:22

http://telegraph.controller.bot/files/1038466442/AgACAgEAAxkBAAJM8mnbeD8Dt7fYNVOKUrFjIcudsUJmAAILDGsbgXjZRpGIzxcdMChwAQADAgADeAADOwQSakkizoyoqda 3 ta yurak, 9 ta miya va ko'k rangli qon bor. Va bu hali hammasi emas.

Sakkizoyoqning bitta markaziy miyasi va sakkizta qo'shimcha mini-miyasi bor — har bir qo'lda bittadan. Har bir qo'l mustaqil ravishda tatib ko'ra oladi, sezadi va qaror qabul qiladi. Sakkizoyoq qo'lini biror teshikka tiqqanida, qo'l nima qilishni bosh bilan maslahatlashmasdan o'zi hal qiladi.

Uning qoni ko'k rangga ega, chunki u temirga asoslangan gemoglobin o'rniga kislorodni tashish uchun misga asoslangan gemsiyanindan foydalanadi. Bu uni past haroratlarda va kam kislorodli muhitda samaraliroq qiladi.

Evolutsiya sutemizuvchilarning boshqa yo'l bilan hal qilingan bir xil muammosiga butunlay boshqacha yechim ishlab chiqardi.

Qo'rqib ketganda, ikkita yurak urishdan to'xtaydi. Faqatgina uning tanasiga qon haydaydigan bittasi ishlashda davom etadi. Shuning uchun sakkizoyoqlar suzishdan ko'ra
o'rmalashni afzal ko'radilar.
Suzish ularni tom ma'noda yurak to'xtab qoladigan darajada qo'rqitadi.

U terisining rangi, teksturasi va naqshini 200 millisekundda o'zgartira oladi. Faqat kamuflyaj uchun emas. Muloqot uchun. Kayfiyatini ifodalash uchun.

Sakkizoyoqlar tush ko'rishi kuzatilgan — uxlayotganda terisi rangini tez-tez almashtirib, go'yo kunini qayta boshdan kechirayotgandek.

Sakkizoyoqlar okean tubidan kokos
po’choqlarini yig'ib, ko'chma boshpana sifatida olib yurishi kuzatilgan. Bu kelajakdagi ehtiyojni rejalashtirishni talab qiladi. Bu hozirda befoyda bo'lgan narsani keyingi foyda uchun olib yurishni talab qiladi. Bu — abstrakt tafakkurdir.

Ular bor-yo'g'i bir-ikki yil yashaydi. Shu vaqt ichida u o'rganadi, moslashadi, reja tuzadi va tush ko'radi. U boshdan kechirayotgan narsa hayot deyishga arziydimi degan savol endi falsafiy qiziqish emas. Bu - biologik savol.

Sakkizoyoq o'z aqlini umurtqalilar aqlidan butunlay mustaqil ravishda rivojlantirgan. U "qanday qilib aqlli bo'lish mumkin" degan muammoga ikkinchi yechimni ifodalaydi.

https://t.me/doston_nemat_dunyosi

Илм-фан | Science | Наука

17. Apr. 2026, 02:22

Эволюция учун қанча яшашингизнинг аҳамияти йўқ

Бу ғалати эшитилиши мумкин, чунки биз организм имкон қадар узоқ яшашга "интилиши керак" деб ўйлашга одатланганмиз.

Аммо эволюция нуқтаи назаридан бундай эмас.

Эволюцияни фақат бир нарса қизиқтиради: генларингизни кейинги авлодга узатишга улгурдингизми ёки йўқми.

Тамом.

Шундан сўнг табиий танланиш босими кескин пасаяди. Шу сабабли парадокс юзага келади.

Сизни ёшликда кучлироқ, тезроқ ва чидамлироқ қиладиган генлар, айни пайтда кейинчалик организм ҳолатини ёмонлаштириши мумкин. Улар барибир сақланиб қолади. Чунки ҳаётнинг бошидаги "ютуқ" охиридаги "йўқотиш"дан муҳимроқ.

Иккинчи даража ҳам бор.
Организм - бу чекланган ресурсларга эга тизим. У доимо бу ресурсларни қаерга йўналтиришни ҳал қилади: кўпайишгами ёки танани таъмирлаш ва қувватлаб туришгами

Идеал вариант мавжуд эмас.

Эволюция нуқтаи назаридан:
тезроқ ўсиш, кўпайиш
ва идеал "таъмирлаш" учун жуда кўп ресурс сарфламаслик фойдалироқ.

Бундан бир хулоса келиб чиқади.

Қариш - бу организмнинг хатоси эмас.

Шунчаки тузатиш ёддан чиқарилган "носозлик" ҳам эмас.

Бу миллионлаб йиллар давомида фойдали бўлиб чиққан муросанинг ножўя таъсири.

Бу одатда ўргатиладиган нарсаларга зид келади:
яъни тана ўз-ўзини имкон қадар узоқ сақлашга "интилиши керак" деган қарашга.

Аслида эса - йўқ.

У улгуришга интилади.

Яхши янгилик:
биз аллақачон эволюция режалаштиргандан кўра узоқроқ яшаяпмиз.

Демак, биз бу чекловлар доирасидан чиқа бошлаяпмиз.

Хўш, биз бу эволюцион ечимни тўлиқ "алдай" оламизми?

Бу фикрлар қаришни тушунтирувчи иккита фундаментал назарияга асосланган:
- антогонистик плейотропия назарияси (Williams, 1957)
— "бир марталик тана" назарияси (Kirkwood, 1977)

Иккаласи ҳам ҳозиргача замонавий геронтология ва эволюцион биологиянинг асосида ётибди.

Илм-фан | Science | Наука

17. Apr. 2026, 02:22

📷 Photo

Кўплаб одамлар ҳозиргача кўпроқ қоғоз китоб ўқишади.

Аммо охирги йилларда қоғоз китоб улуши бироз камайган - ҳозир 65-70% ни ташкил қилади, электрон китоб (20-25%) ва аудиокитобчилар (5 - 10%, тез ўсяпти) фоизи эса ошган

2010-йилларнинг бошида электрон китоблар қоғоз китобларни бутунлай сиқиб чиқаради деб ўйланган эди. Лекин 20%–25% атрофида тўхтади. Кўпчилик экрандан чарчаб, яна қоғозга қайтгани кузатилди ("Digital fatigue" ёки рақамли чарчоқ феномени).

898

Илм-фан | Science | Наука

17. Apr. 2026, 02:22

🎥 Video

Робот-йўлбошчи ит

Бингемтон университети тадқиқотчилари нафақат йўлни кўрсатадиган, балки эгаси билан мулоқот қила оладиган робот-итни тақдим этишди.

Роботнинг оддий механик қурилмалардан асосий фарқи - унинг мулоқот қилиш қобилиятида. Фойдаланувчи қаерга бормоқчи эканлигини айтади, робот эса:

Энг қулай маршрутларни таклиф қилади;

Йўлдаги тўсиқлар ҳақида олдиндан огоҳлантиради;

Атрофда нималарни кўраётганини айтиб туради.

Жонли итлардан фарқли ўлароқ, робот чарчамайди ва диққатини чалғитмайди. Энг муҳими, икки томонлама мулоқот кўзи ожиз инсонларга нотаниш муҳитда ўзини анча ишончли ҳис қилиш имконини беради. Робот нафақат "кўз", балки ақлли "суҳбатдош" вазифасини ҳам ўтайди.

895

Илм-фан | Science | Наука

17. Apr. 2026, 02:22

📷 Photo

NASA астронавтлари 54 йил ичида илк бор Ойни айланиб ўтиб, Ерга қайтишди.Кема АҚШ қирғоқлари яқинида, Тинч океанига қўнди.

10 кунлик миссия давомида экипаж 1,1 миллион километр масофани босиб ўтди, очиқ коинотда инсон парвозининг узоқлик рекордини янгилади (Ердан 406 700 километр), кўплаб фотосуратлар олди

NASA режаларида 2027-йилда кемани яна бир бор синовдан ўтказиш, кейин 2028-йилда инсонларни Ой юзасига қўндириш бор

1,780

Showing 30 of 30 posts

No more posts

Rating

User Reviews (0)

No reviews yet. Be the first to share your experience!

Related Telegram Channels

Loading recommended channels...

Илм-фан | Science | Наука

Илм-фан | Science | Наука

Ranking

Participant Growth (Last 6 Days)

Latest Posts

Rating

User Reviews (0)

Related Telegram Channels

Bookitus🤍

KENNETH E. HAGIN’S BOOKS

Phway's Book Shop

Inhaltsverzeichniss Kanal

German Books | Deutsche Bücher

Dr Deutsch

Fatawa Boxes( صندوق الفتاوى)

Med studying together🩺🥼

Related Telegram Channels

Bookitus🤍

KENNETH E. HAGIN’S BOOKS

Phway's Book Shop

Inhaltsverzeichniss Kanal

German Books | Deutsche Bücher

Dr Deutsch

Fatawa Boxes( صندوق الفتاوى)

Med studying together🩺🥼

Latest Posts

User Reviews (0)