VAAYIRASII— Vaayirasiin maalidha?
*******
Vaayirasiin wanta lubbu-qabeeyyii fi lubbu-dhabeeyyii jidduu jiruudha. Of-danda’ee baay’achuu fi anniisaa tolfachuu hin danda’u. Vaayirasiin baay’achuufis ta’ee anniisaa tolfachuuf lubbu qabeeyyii biroo (nama, bineensota, baakteeriyaa, ykn biqiltoota) kan barbaaduudha. Isaaniin alatti of-danda’ee wal hin horu (baay’atu). Seelii namaa, bineensotaa ykn biqiltootaa yoo argate qofa kan baay’atuudha.
Vaayirasiin waan baay’ee xiqqaa ta’e kan ijaanii fi maayikirooskoopii baakteeriyaa ittiin ilaallu saniinis hin muldhanneedha. Seelii guutuu tokkos kan hin guunnedha. Seelii guutuu tokko kan hin taane, garuu qaccee sanyii xiqqaa tokko (DNA ykn RNA) fi qola pirootiinii kan eegumsaa DNA ykn RNA ta’e, kaapsiid (capsid) kan jedhamu qofa qaba. Vaayirasiin tokko tokko ammoo dabalataan—kaapsiidiin ala—qola eeggumsaa kan membareenii seelii hubanii turan irraa argatan kan invaloop (envelope) jedhamu qabu.
Dabalataan, pirootiinootaa fi inzaayimoota murtaa’an qabaachuu danda’u. Saniin ala, vaayirasoonni, qaamota (orgaaneelii) seeliin lubbu-qabeeyyii tokko qabu kan hinqaban.
Vaayirasoonni, hedduun isaanii, yoo qaama seenan sirni ittisa qaamaa otoo dhukkuba hin fidin dursee isaan balleessuu ykn dhabamsiisuu danda’a. Isaan tokko tokko ammoo haala adda addaatiin dhukkuba fiduu danda’u.
Vaayirasoonni tokko tokko, seelii namaa faayidaa dhuunfaa isaaniitiif itti fayyadamuun dhukkuba fidu. Isaan kan biroo ammoo sirna ittisa qaamaa garmalee dallansiisuun dhukkuba fiduu.
Vaayirasoonni kan dhukkuba fidan seelii fayya-qabeessa namaa keessa seenuun qaamota xixiqqoo seelii sanaa fayyadamuun garmalee of-baay’isuuni. Erga kfbaay’isan booda hojii seelii sanii fi seelota bifa saniin huban faayidaan ala godhu. Erga itti fayyadaman booda seelonni sun akka du’an godhu. Yeroo tokko tokko ammoo sirna ittisa qaamaa garmalee dallansiisuun, yeroo sirni ittisaa deebii isaanii kennu dhukkuboonni (mallatooleen dhukkubaa) mudatu.
Vaayirasoonni dhukkuboota garagaraa fidu. Isaan keessaa muraasni: dhukkuba shiftoo (gifiraa), uttaalloo ykn hibibii, HIV (AIDS), gurraan xil (shugujuf), dhukkuboota tiruu vaayirasiin dhufan (hepatitis virus), infuleenzaa, COVID-19, dhukkuba laamshessaa (polio), dhukkuba saree maraattee (rabies) fi dhukkuboota kan biroo heddu fidu.
Dhukkuboonni vaayirasiin dhufan muraasni isaanii kan akka gifiraa (measles), saree maraattee (rabies), gurraan xil (mumps), infuleenzaa (influenza), pooliyoo (polio) faati talaallii waan qabaniif yeroo barbaachisetti talaallii isaanii argachuun (fudhachuun) dhukkuboota kanniin irraa of ittisuun ni danda’ama.
Sababa vaayirasiin seelii qaamaa keessa seenuun seelichuma faayiidaa (sagantaa) ofiitiif oolfatuu fi qaccee sanyii (DNA ykn RNA) malee qaama lubbu qabeeyyi biroo hin qabneef dhukkuboota vaayirasiin dhufan hedduu isaanii adda baasanii rukutuun yaaluun rakkisaadha. Kanaaf, of-eeggannoowwan dhukkuboota kanaan qabamuu dhabuuf gargaaran hordofuun barbaachisaadha.
Fayyaa ta’aa, fayyaa dahaa!
Via Dr. Nuredin Luke
