Madaniy meros agentligi rahbariyati bilan bugungi ochiq muloqotda onlayn bo‘lsa ham qatnashmoqchi edim https://podrobno.uz/upload/iblock/af2/g725su1ix7o7c1ykqkmu0nm83abr11oi/IMG_0902-_3_.jpg baribir imkon bo‘lmadi. Eldor aka uchrashuvda bergan takliflari haqida
https://t.me/AsanovEldar, Moddiy madaniy meros obyektlari https://lex.uz/ru/docs/4543266 doir qismiga men ham bir-ikki qo‘shimcha qilsam, degandim.
Menimcha, bu ro‘yxatni umuman bir boshdan qayta ko‘rib chiqish kerak. Toshkentga doir qismini hisobga olmasa, qolgan hududlar bo‘yicha ma’lumotlar “shunday ro‘yxat qilinishi kerak-da” degan yuzaki qarash bilan, qo‘l uchida qilingandek taassurot uyg‘otadi. Mantiqiylik, uzviylik yo‘qligidan: “Agentlikdagilarning o‘zi ham bu ro‘yxatni to‘liq ko‘rib chiqqanmikin?”, degan savol tug‘ilgandi o‘zimda.
Deylik, Qoraqalpog‘iston yo Sirdaryoda Ikkinchi Jahon urushi yoki Afg‘on urushiga aloqador, aftidan, deyarli har bir monument ro‘yxatga kiritilgan. Har qalay, eng biyobon tuman markazida ham hozir Motamsaro ona haykali bor. Lekin Buxoro viloyati bo‘yicha ro‘yxatga qarasangiz, viloyat markazidan boshqa biror joyda na haykal, na monument, na biror yodgorlik bor. Go‘yoki viloyatdagi barcha haykaltaroshlik namunalari Buxoro shahriga yig‘ib qo‘yilgandek.
Urush qatnashchilari xotirasiga o‘rnatilgan yodgorliklar masalasida Toshkent bilan kelishmaydigan bir nuqta bor. Masalan, yana o‘sha Sirdaryo yo Qoraqalpog‘istonda (nazarimda) deyarli har bir yodgorlik, har bir byust ro‘yxatga kiritilgani holda, Toshkentdagi o‘nlab, ehtimol, yuzlab shunday obyektlar ro‘yxatga kiritilmagan. Shunda Qoraqalpog‘iston va Sirdaryodagi namunalar qanday mezon asosida tanlab olingan yoki Toshkentdagilari qaysi mezonlarga to‘g‘ri kelmagan?
Xotira yodgorliklari masalasida yana bir qiziq joyi: Toshkentdagi Botkin qabristondagi Venger askarlari xotirasiga o‘rnatilgan yodgorlik – ro‘yxatda. Lekin ko‘pchilik biladigan Yapon harbiy asirlari qabristoni – yo‘q. Uning yonidagi Nemis harbiy asirlari qabristoni ham. Vaholanki, ularni ro‘yxatning “Diqqatga sazovor joylar” punktiga qo‘shsa ham bo‘ladi. Bular mayli – “Paxtakor-79” xotirasini abadiylashtirish uchun o‘rnatilgan monumentlar ham ro‘yxatda yo‘q.
Qoraqalpog‘istondagi qabristonlardagi yaqin o‘tmishda yashagan shaxslarning qabrlari ro‘yxatga kiritilgan (ustidagi maqbaralari sabab bo‘lsa kerak). Unday bo‘lsa, masalan, Toshkent mozorlaridagi alohida obyektlarni ham, ehtimol, bu ro‘yxatga qo‘shish mumkin bo‘lsa kerak. Ayniqsa, Chig‘atoy mozori — alohida mavzu: u Adiblar xiyobonidan ham xiyobonroq, har qanday urush memorialidan ham memorialroq; haykaltaroshlikning har janridan namuna topasan u yerda.
Yo bo‘lmasa, Samarqandda ro‘yxat tuzuvchilar topolgan har bir yodgorlik lavhasi (haligi, “bu yerda Falonchi yashagan”, “bu yerda falon yillarda Pistonchi ishlagan” qabilidagi lavhachalar) butun O‘zbekistonning moddiy madaniy meros obyektlari ro‘yxatiga kiritilgan, lekin boshqa hududlardan bunday obyektlar yo‘q. Vaholanki, Toshkentdagi birgina Mutaxassislar uyining yon devori (quyidagi suratda) — bitta alohida obyekt hisoblangulik.
Ishqilib, ro‘yxatni ham, obyektlarni bu ro‘yxatga qo‘shishga asos qilib olinayotgan mezonlarni ham to‘liq qayta ko‘rib chiqish kerak. Eldor akaning “moddiy madaniy meros obyektlari” tushunchasini kengaytirish taklifini ham qo‘llab-quvvatlayman — ro‘yxatni shunchaki to‘ldirish emas, yaxshi ma’noda shishirish kerak, chunki O‘zbekistonda muhofazaga olinishi, doim muhofazada saqlanishi lozim bo‘lgan obyektlar son mingta.
Hatto o‘sha kichkinagina xotira lavhalarini ham asrash kerak. Bitta bino devoriga yopishtirilgan bitta shunday xotira lavhasining yo‘qotilishi bilan butun boshli tarix ham yo‘q bo‘lishi mumkin. Biz esa, mana, oxirgi trendlardan xulosa chiqaradigan bo‘lsak, xotirani tiklamoqchimiz. Xuddi aslidagidek tiklamoqchimiz. Shunday ekan, bu ezgu ishga xizmat qiluvchi ro‘yxatlarimiz to‘liq bo‘lishi faqat foyda.
