#finished
Aleksandr Kuprin — “Olesya”
Bu kitob haqidagi mulohazalarimni avvalo muallif uslubi va tarjima darajasi haqidagi fikrim bilan boshlamoqchiman. Ayni paytda yangi tarjima qilinayotgan kitoblarning aksarida mavzusi yoki matni biroz tabiatdan, inson tuyg’ularidan uzoqdek yoki sun'iydek tuyiladi. O’qiysan, yaxshi asar. Bu seziladi. Ammo nimadir kamdek, yetishmayotgandek bo’laveradi. Ana shu muammoga Aleksandr Kuprinning “Olesya” asarida duch kelmadim.
Bu albatta birinchidan, yozuvchining naqadar tabiat bilan uyg’un va his-tuyg’uga boy asar yozgani bilan bog’liq. Ikkinchidan esa matn nihoyatda o’zbekchalashganki, tuyg’u va tasvirlar o’zbek kitobxonining yurak-yuragiga yetib boradi. Tarjimon va muharrirga tasanno! Yuqorida aytganim o’sha, yetishmayotgandek tuyilgan narsa bu asarda maromida. Keyin o’ylab qoldim, balki bu inson qo’l mehnatining taftimidi? Odam ya'ni tarjimon yuragidan chiqqan haroratdir? Nima demoqchi ekanimni tushundingiz a?
Fransuzlar aytganidek "o’z qo’ylarimizga qaytsak", ya'ni endi kitob haqida gaplashsak. “Olesya” bir qarashdagi oddiy sevgi hikoyasidek ko‘rinadi. Ammo asar ichiga chuqurroq kirganingiz sari va ba'zi detallarni ramziy deb qarasangiz bu oddiy muhabbat emasdek go’yo. Menimcha, bu asar tabiat va sivilizatsiya, erkinlik va jamiyat, sof qalb va “madaniyatli” inson o‘rtasidagi fojiaviy to‘qnashuv haqida yozilgan.
Asar bosh qahramoni Timofeyevich olis o‘rmonlardan biriga yuboriladi. U yerda odamlar tomonidan “jodugar” tamg’asi bosilgan Olesya ismli qiz bilan tanishadi. Olesya juda noodatiy obraz. U kitobiy bilimlarga ega emas, jamiyat qoidalariga ham uncha tushunmaydi. Chunki u jamiyat qoliplarida o’smagan. Yolg’on gapirmaydi, ikkiyuzlamachilik nimaligini bilmaydi, sevsa butun vujudi bilan sevadi. Kuprin bu obrazni shunchalik jonli yaratganki, kitobni o’qiy turib siz ham Ivandek unga maftun bo’lib qolasiz.
Meni asarda eng ta’sirlantirgan va biroz qayg’uga solgan narsa Ivan obrazining ichki zaifligi bo‘ldi. U Olesyani sevadi, uni deb aqlidan ayriladi, unga telbalarcha talpinadi. Lekin baribir jamiyatdan, odamlarning fikridan, “normal hayot” degan tushunchadan uzilib ketolmaydi. Qiz esa nihoyatda jasur. U sevgisi uchun borini ham berishga tayyor.
Kitobni shunchaki, yuzaki o’qisangiz romatik sevgi qissasi. Ha, bundan ham maza qilasiz. Lekin yanada teranroq va chuqurroq qarasangiz, Kuprin aslida jamiyat va uning muammolari haqida gapirganini sezasiz. Olesyani fojiaga kim olib keldi? Yo’q, bu sevgi emas. Bu fojiaviylikni qishloq odamlari, ya’ni “jamiyat” keltirib chiqardi. Ular o’zlaridan farq qilgan kimsani qabul qila olmadi. Erkin, ularning qoliplariga sig’maydigan o’zgacha odamni ko’rdi-yu, yo’q qilishga urindi.
Bu asarni o‘qib bo‘lgach, hamma kitobxon shu savol bilan yuzlashsa kerak nazarimda. Aslida yovvoyi kim edi? Jamiyat “jodugar” deb chetlatgan Olesyami yoki his-tuyg‘ularini qo‘rquv va qoidalarga almashtirib yuborgan odamlar?
“Olesya” katta hajmli asar emas. Uni qisqa vaqt ichida o‘qib tugatish mumkin. Balki ikki-uch kun ham sarflamassiz. Lekin siz haqiqiy muhabbat qanday ko’rinishini oshiqlarning tuyg’ulari bilan qo’shib his qilmoqchi bo’lsangiz “Olesya”ni o’qing. Agar jamiyat erkin va ularga o'xshamaydigan odamlarga qanday reaksiya qilishini bilmoqchi bo’lsangiz “Olesya”ni o’qing. Agar shunchaki go’zal, qalbingizni to’ldiradigan adabiyot namunasidan totib ko’rmoqchi bo’sangiz ham “Olesya”ni o’qishingizni maslahat berolaman. Yoqimli mutolaa.
➡️
