علی صاحب‌ الحواشی

Public

چینل دیکھیں

شامل نہیں ہو سکتے؟ @sahebolhavashi

5.4k اراکین

اپ ڈیٹ کیا گیا: April 11, 2026 at 11:31 AM

About علی صاحب‌ الحواشی – Desi Telegram Channel

@sahebolhavashi is a growing community focused on Desi and related topics

درجہ بندی

عالمی درجہ بندی

#456

زبان کی درجہ بندی

#45

زمرہ کی درجہ بندی

#23

-1

سبسکرائبرز کی تعداد میں اضافہ (پچھلے 3 دنوں میں)

کل: 5.4K

24 گھنٹے میں اضافہ: -5 0%

تازہ ترین پوسٹس

علی صاحب‌ الحواشی

8 اپریل، 2026، 11:54 AM

https://attach.fahares.com/RP62ZEwmFn76mbth1+QZ/A== آنتونیو ویوالدی»
(روایتِ خاموشِ یک همسر)

آواز: چچیلیا بارتولی
پیانو: گئورگ فیشر
ضبط: ١٩٩٢
┄┄┄┄┄┄┄┅═✧❁❁✧═┅┄┄┄┄┄┄┄┄-
از "صناعت" تا "هنر"، در پویش تمدنی
بخش دوم

✍#علی‌صاحب‌الحواشی
(۲/۲)

در هنر هم چنین شد. آنگاه که "صناعت" بدل به "هنر" شد، آب‌ِ رفته دیگر هرگز به جوی بازنگشت. نه باخ چون ویوالدی موسیقی می‌نوشت نه موتسارت چون باخ، نه بتهوون چون موتسارت، و نه دیگر موسیقی‌دانان رومانتیک چون بتهوون، و الی آخر.

در هم‌عنانی اندیشه و هنر با تحولاتِ بن‌مایه‌ای سپهرانسانی در اروپا، امواجی که حال‌ و روز "انسان" را پیوسته متحول می‌کرد، ناگزیری تحولات هنری را هم موجب می‌شد؛ نقاشان از "کلاسیسیسم" عبور کردند، "نئوکلاسیسیسمِ" امثال داوید و اَنگر هم بخت‌چندانی برای پاییدن نداشت؛ نقاشان رومانتیک مثل امثال دلاکروا پیدا شدند که هرگز مثل نئوکلاسیک‌ها نقاشی نمی‌کردند، نه به‌لحاظ تکنیک و نه به‌لحاظ محتوا و موضوعِ دغدغه‌هاشان.

آن تمرین و ممارستی که موسیقیِ عصر روشنگری در میدان مَشقِ اُپرایی‌ برای بازنمایی از عواطف پیچیده و پیچیده‌تر کرد، دیگر جایی برای دوامِ هیچگونه "سنت‌"ای برجا نمی‌گذاشت. بتهوون که در عصر انقلاب و بحران‌های درپی انقلاب ۱۷۸۹ زیست و هوادار شورمند آن خیزش توفنده نیز بود، عنصر "حماسه" را به درشتیِ‌تمام وارد بیان موسیقیایی کرد، حماسه‌ای که ضمناً آکنده هول و زاری نیز بود. چنین ملغمه‌ی نامتجانسی، ویژگیِ هوش‌ربا و حیرت‌افکنِ موسیقی بتهوون شد؛ تا رسیدیم به نهضت نئورومانتیک در اواخر قرن نوزدهم که عنصر اضطراب و راز و ابهام و تعلیق بارز گشت، از واگنر تا بروکنر تا مالر.
هیچکدام از این تحولات از سَرِ تفنن نبودند؛ هنر پژواک "روح‌زمانه" را می‌داد که این بیان‌های پیچیده را ناگزیر از بازتابش شد.

عبور از "سنت" به "خلاقیت"، عبور از "صناعت" به "هنر"، و عبور از الهیاتِ‌سنتی به الهیاتِ‌نو، و فرارفتنِ فلسفه از الهیات، و فرا رفتن علم از فلسفه، چنین پیش‌آمد. و در حال، این‌همه ترجمان پویاییِ بی‌قرارِ یک رشد شتابانِ تمدنی بود که غرب را "غرب" و باقی جهان را "پیرامون" نمود؛ همان پیرامون که با اقسام "تجددها" خواست تا علاوه بر دستاوردها، عنصر پویایی را نیز اخذ کند. دستاوردها کمابیش اخذ شدند، اما "پویایی‌تمدنی" عنصری حیرت‌افکن و بسیار وجهی و سخت‌ پیچیده است که قابل اقتباس نیست. همین است که تمدن‌های پیرامونی که دستاوردهای تجدد را گرفتند، نتوانستند به گَردِ زایاییِ غرب در هنر و فلسفه و علم برسند تا خط‌شکنان گردند، از چین و ژاپن و روسیه و هند و ایران و جهان عرب و آفریقا، و حتی آمریکایِ جنوبیِ عمدتاً اروپایی‌تبار.
پویاییِ تمدنی قابل اقتباس نیست؛ یا هست یا نیست!

2,470

علی صاحب‌ الحواشی

8 اپریل، 2026، 11:54 AM

https://attach.fahares.com/RP62ZEwmFn76mbth1+QZ/A== آنتونیو ویوالدی»
(روایتِ خاموشِ یک همسر)

آواز: چچیلیا بارتولی
پیانو: گئورگ فیشر
ضبط: ١٩٩٢
┄┄┄┄┄┄┄┅═✧❁❁✧═┅┄┄┄┄┄┄┄┄-
از "صناعت" تا "هنر"، در پویش تمدنی
بخش نخست

✍#علی‌صاحب‌الحواشی
(۱/۲)

این آریا یا همان تک‌خوانی، جزوی از اُپرای "بایزید" اثر ویوالدی (۱۶۷۸-۱۷۴۱) است. در این آریا، همسر مردی که به اسارت لشکر عثمانی درآمده است، نزد سلطان بایزید جهتِ رهایی شویش استغاثه می‌کند.

خواننده‌ی متزوسوپرانوی ایتالیایی، خانم چیچیلیا بارتولی در دهه نود میلادی قرن‌بیستم با راهنمایی برادر موسیقی‌شناس‌ و موسیقی‌پژوه‌اش، پروژه‌ای برای بازیابی میراث اپرایی عصر روشنگری را - که دیگر عملاً اجرا نمی‌شوند - در پیش گرفت و این گوهر یکی از چندین یافته و اجرا کرده ایشان است.

موسیقی کلاسیک غربی در اندرونیِ سنت‌ اُپرایی اروپا بود که توانست امکان "بازنماییِ‌ عاطفی" هرچه غنی‌تر را کسب کند. زیرا اُپرا که تئاتری موسیقیایی است، میدانی برای بیان عواطف پیچیده و مُرکب می‌شود و موسیقی ناگزیر است که در کنار "لیبرتو"یِ آواز (متن‌شعری)، آن عواطف پیچیده را "پژواک‌بدهد". مثلا در این قطعه، موسیقی و آواز تنها غم‌زده نیست، مستاصل (Son disprezzata) و حسرتبار هم هست که نزد "سلطان"ای قدرقدرت و پرسطوت استغاثه‌ی آزادی شویش را می‌کند و از تحقیرشدگی خویش می‌گوید.

بدین شیوه، موسیقی‌غربی در بستر کسب توانمندی‌ِ‌های ترجمانی عاطفی، توانست در کنار هنرهای تجسمی، خود را از الگوهای ثابتِ و منجمدِ "سنت" رهانیده و بدین‌طریق از ساحتِ "صناعت" (craft) به منزلتِ هنر (art) ارتقاء یابد.
هنرهای تجسمی غرب تا عصر رنسانس، و موسیقی تا میانه عصر روشنگری همچنان "صناعت" بودند. فرق "صناعت" با "هنر" در پایبندیِ مطلقِ اولی به "سنت" و رهایی دومی از آن به‌سوی خلاقیتِ فردی است. مثلا هنرمند قرون‌وسطایی، خواه نگارگر یا تندیس‌گر یا معمار، مطلقاً در بند "سنت‌"های از پیش موجود بود و اگر از آن‌ها تخطی می‌کرد، خواهانی برای کارش پیدا نمی‌شد: جامعه همانی را می‌خواست که "سنت" مقرر کرده بود. همین هم بود که غالب نگارگران و تندیس‌سازان و معماران قرون‌وسطایی "بی‌نام‌ونشان" ماندند، حتی آفریده خود را غالباً "امضا" هم نمی‌کردند. امضا برای چه؟ مگر شیشه‌گر و کفاش و بنّا کار خود را امضا می‌کند؟ هنرمند قرون‌وسطایی هم در عِداد این اربابِ حِرَف بود، نه بیشتر.

این وضعیت در پس از قرون‌وسطا نخست در هنرهای تجسمی، و سپس در موسیقی متحول شد. نه جوتو مثل رافائل نقاشی می‌کرد، نه بوتیچلی چون دیگران. بدین‌سان "هنر" خصلتِ شخصی و نه "سنتی" پیدا کرد.

این تحولِ "صناعت" به "هنر"، سَرِ خود پیدا نشد. بلکه هم‌عنانِ به‌فردیت رسیدنِ انسان اروپایی چنین شد. همین را در عرصه‌های معرفتی نیز شاهدیم. قرون‌وسطا انبوهی الهیدان داشت که اسامی ایشان را فقط محققانِ متخصص در قرون‌وسطا می‌دانند، چون همه‌شان کمابیش یک‌جور فکر می‌کردند، تفاوتی اگر بود در جزئیات فرعی بود؛ حاکم‌مطلق، "سنتِ‌" الهیاتِ کاتولیک بود تا هر الهیدانی که در مباحث اصلی سرسوزنی بیرون از آن "سنت" متصلب می‌گفت و می‌نوشت، مطرود می‌گشت و حتی در خطر قتل قرار می‌گرفت. هرچه باشد "سنت" به جمود و ایستایی تعریف می‌شوَد.
اما وقتی آلبرتوس ماگنوس پیدا شد، ورق برگشت، شاگردش توماس آکویناس انقلابی در الهیات کاتولیک کرد و در مظان تکفیر هم قرار گرفت، در واکنش به انقلاب او، نومینالیست‌ها پیدا شدند تا به بحران قرن‌هفدهم رسیدیم که الهیات مسیحی زیروزبر شد و آخر سر، از میدان اندیشه الهیاتی، دکارت سر برآورد و به عصر روشنگری رسید و مسیحیت در جمع اکثری فرهیختگان اروپایی به تلویح یا به تصریح داغ‌باطله خورد!
"سنت" ها در عین تصلب و جمود، بسیار آسیب‌پذیر و شکننده‌اند؛ اگر عاقله را راهی به ایشان نیست، از اینروست. تَرَک‌خوردن "سنت" معنایی جز فروپاشیِ قریب آن ندارد.

علی صاحب‌ الحواشی

8 اپریل، 2026، 11:54 AM

http://axnegar.fahares.com/axnegar/fe3e5016e1eb6799642364ba4dc38971AgACAgQAAxkBCPbv5mmXLkZ6NfUCgBm4HA8T9q9ddrCLAAJTDGsb24XAUIHTx1yhTdanAQADAgADeQADOgQ.jpg پاسخ به پرسش مخاطب محترم کانال

✍#علی‌صاحب‌الحواشی

دوست گرامی،
"هستی‌شناسیِ حقیقی" تعبیری سخت کشدار است. در این پیچیدگیِ کشدار، نگاه تاریخی می‌تواند روشنگر باشد.
تلاش انسان برای فهمِ جهان، تلاشی بالذات "معنابخش" است. سخن از "معنا" در این مقام، اشاره به گونه‌ای از فهم می‌کند که اولاً واجد انسجام‌درونی باشد (یعنی که بری از تناقض باشد) و ثانیاً واجد دلالتی هنجاری/توجیهی برای ما باشد. این دومی آنقدر مهم است که وقتی سخن از "معنا" در مقولات انسانی زده می‌شود، تقریباً منحصراً این دومی مدنظر است.

مثلاً وقتی ما کیهان را در انتظام بطلمیوسی می‌فهمیدیم، این فهم واحد انسجام بود زیرا بخوبی از عهده تبیین تحرکات اجرام سماوی بر‌می‌آمد و پیش‌بینی‌های فی‌الجمله درستی نیز به دست می‌داد تا به‌درستیِ نجوم بطلمیوسی مهر تایید و تاکید زند.

از رواقیون یونانی‌مآب تا همین اواخرِ ما (و در اروپای پساکوپرنیک تا عصر روشنگری، وحتی میان برخی عوام فرنگیِ امروز)، انسان‌ها بر حرکات اجرام سماوی دلالت‌هایی را در اشاره به نقش آن‌ها در "تقدیر" ما بار می‌کردند. این دلالت‌ها، قوام‌بخشِ همان سویه هنجاری/توجیهی "معنا" بود که "به‌خود می‌گرفتیم". مثلاً پیداست حافظ این "معنا" را قبول نداشت که گفت:
روشنانِ فلکی را نظری با ما نیست
حذر از گردش چشم سیهی باید کرد

ولی بهرحال عمومیت این "معنا" آنقدر بود که تا همین هشتاد سال پیش‌ هم مردم در کارهای عمده زندگی از معاملات کلان و ازدواج و همبستری برای فرزندآوری، ملاحظه‌ی "سعدونحسِ" قِرانِ افلاک را می‌کردند، که امروز برای ما خنده‌دار است.

سویه هنجاری/توجیهیِ آن "ثانیاً" ناظر به معنا که در بالا گفتم، بتدریج از دست رفت؛ آن‌قدر که امروز کسی که "آسترولوژی" (Astrology) را جدی بگیرد، عموماً فردی "خرافاتی" تلقی می‌شود. چنین زوال معنایِ هنجاری/توجیهی را در همه عرصه‌ها شاهدیم، تنها قصه نجوم نیست. مثلا دردسر بزرگ داروین، و البته هراسِ دینی خودش، در انتشار "منشاء‌انواع" همانا ازدست‌رفتنِ معنای الهیاتیِ نوع‌بشر بود، همان بشری که طبق کتاب‌مقدس (تورات) واجد و حامل نفخه‌الهی دانسته می‌شد ولی کتاب داروین او را جانوری مثل دیگر جانوران عنوان می‌کرد.

تاریخ علم‌روانشناسی هم از بامداد "فرنولوژی" (Phrenology) تا طلیعه روانکاوی، چنین بحران ازدست‌رفتن "معنای هنجاری/توجیهی را به‌بار آورد: ما در روان‌شناسی "روح" نداریم، به‌جایش "آگاهی" و "روان" داریم. فرق آن اولی با این دوتای دیگر در "معنا"ی استعلایی و هنجاری است که اولی افاده می‌کرد و دوتای دیگر نمی‌کنند. وقتی "روح" نباشد، معاد هم بی‌معنا می‌شود، در گامی بعد انگاره "خدا" هم در بحران می‌افتد.

کوتاه سخن آن می‌شود که آنچه هستی‌شناسیِ علمی خوانده می‌شود و امروز در اهتزاز است، استعدادی برای استحصال معناهای استعلایی ندارد تا هنجار تا توجیهی برای محوریت‌بخشی به مایِ انسان باشد. پس می‌توان‌ گفت که در این هستی‌شناسی "معنا" منحصر به انسجام‌معرفتی و انطباق با دستاوردهای تجربی شده است، و از هرگونه تدارکِ دلالاتِ استعلایی و "هنجاری" عاری گشته است.

اما آیا هستی‌شناسیِ علمی، "حقیقی" است؟! اصلِ کشداری بحث در اینجاست!
"حقیقت" به چه معنی است؟ آیا معرفت ما دسترسی به "واقعیتِ هستی" دارد؟! بهرحال ظاهراً "حقیقت" همان واقعیت‌هستی است: هستی آنچنان که هست!
پاسخ به این پرسش‌ها اگر معلوم باشد، که نیست، بحث‌های بسیار پیچیده‌ بل بی‌انتهایی را می‌طلبد. اما در یک چیز نمی‌توان تردید کرد: اگر حقیقتِ استعلایی‌ای در هستی باشد که به طفیل آن ما محوریت‌ِ وجودی در عالم داشته باشیم و بیخ‌ آن به آنچه خدا می‌نامیم برسد، و بهرحال دستِ معرفتِ ما از آن حقیقت کوتاه باشد، پس بود و نبودِ آن برای مقاصد عملی ما علی‌السویه است.

هرچند اهل الهیات این گزاره اخیر را قبول ندارند، ولی استدلال‌های انبوه تاریخی که علیه آن اقامه‌ کرده‌ و همچنان می‌کنند، به‌هیچ‌وجه قانع‌کننده نبوده است، که اگر می‌بود، این همه مناقشه نمی‌بود. پس ناگزیریم که کُمیت‌ِ همه الهیات را در این وادی لنگ تلقی کنیم.

وقتی چنین باشد، ما می‌مانیم و دستاوردهایی که "علوم‌تجربی" به‌بار آورده‌اند که "هستی‌شناسیِ علمی" را رقم زده است.
در این میان مباحث نویی چون "ماده‌تاریک"، "انرژی‌تاریک"، "جهان‌های موازیِ" کوانتومی و این‌قبیل که گهگاه "امیدِ" اهل الهیات می‌شوند، هنوز بیشتر مبهم‌اند تا روشن. هرگاه روشن شدند، ممکن است شاکله فکر هستی‌شناختی ما را تغییر دهند.
اما یک‌چیز مسلم است: آن تغییر نه عیسای ناصره را "پسرخدا" خواهد کرد، نه خون‌حسین را "خون‌خدا" خواهد نمود، و نه این‌و آن را به منصب پیامبری نصب خواهد کرد! سپهرانسانی از اساطیر و پیامبری گذشته است، این "گذشته" بازنخواهد گشت!🌺

علی صاحب‌ الحواشی

8 اپریل، 2026، 11:54 AM

🎥 Video

✍#علی‌صاحب‌الحواشی

من البته چنان‌که نوشتم در متانت و شرافتِ آقای دکتر زیباکلام تردیدی ندارم. بحثی هم که به بهانه سخن ایشان درباره "فرهنگ" کردم، فارغ از هرگونه شائبه‌ی طعنه یا خدای‌نکرده وهن به ایشان بود.

با این وجود چون به پیوست آن بحث، سخنی قدیمی از ایشان را بازنشر کردم، به لحاظ اخلاقی خود را ملزم دیدم تا تبصره اخیرشان را نیز نشر کنم.

در این بحران اجتماعی که قطعاً روبه انفجار دارد، برای دکتر زیباکلام و همه "مومنان" شریف، که از جنایات حکومت‌اسلامی تبری می‌جویند و از لوث‌اش دامن درمی‌کشند، آرزوی امان و سلامت دارم.
یادمان باشد که عنان انزجار گشودن، ولو در این غلیانِ برحقِ نفرت‌ملی، شیوه مردمی نیست.

3,530

137

علی صاحب‌ الحواشی

8 اپریل، 2026، 11:54 AM

https://attach.fahares.com/lx/PfDsRE5Qfop2XPnN8Fg== انسان در جهان زندگی نمی‌کند بلکه در تصورش از جهان می‌زید.
بخش نخست

✍#علی‌صاحب‌الحواشی
(۱/۲)

این برش از سخنان صادق‌زیباکلام اخیراً به وسعت بازنشر شده‌ است. در گذشته هم ایشان سخن مشابهی گفته بودند.
اینک پرسش اینجاست که چرا زیباکلام چنین آکنده از "شوق" و "محبت" و "تعلق" و "اخلاصِ" اعلان وفاداری تا پایِ جان به نظامی است که خود از منتقدانش بود، آن‌هم در امروزی که دیگر هیچ مست‌ و هشیاری نیست که از آن تبری نجوید، مگر آن‌که ریگی از وابستگی به کفش داشته باشد.

باقی سخنم کنکاشی در وجه صداقتِ زیباکلام در این وفاداری‌ِ حیرت‌افکن است. اما یک نکته را هم ذکر بکنم که از نحوه بیان‌ ایشان کاملا پیداست که ایشان قافیه‌خوانی برای در امان ماندن نکرد، حتی چندان هراس او از پیامدهای مبهم آینده‌‌ی گذار نبود که چنین گفت؛ زیرا فارغ از هر دلنگرانی، محبت و شوق‌ به نظام در سخنان صمیمانه ایشان موج می‌زند!!

چنین وضعیت غریب و‌ نامنتظَری را جز به‌الفت و "تعلق‌فرهنگی" نمی‌توان تحویل نمود. سازوکارهای "تعلق‌فرهنگی" در جهت‌دهی به اندیشه‌سیاسی، حتی به اندیشه در کلیت‌اش، را در نمونه زیباکلام می‌توان به‌وضوح دید. این همان "نقطه‌کور" کارل‌مارکس بود که ماکس وبر دیده‌ورش شد.

در این‌ وضعیت نخست "پسند" است، آنگاه دلیل‌تراشی برای موجه‌نماییِ آن "پسند" پیدا می‌شود. بلومنبرگ (که آشکارا در امتدادِ ماکس‌وبری می‌اندیشید) بر آن است که حتی فلسفه هم "خطابیات" (رتوریک) است، یعنی "برهان‌تراشی" برای نتایج [ازپیش] دلپسند است.
متاسفم که انگار حق با بلومنبرگ است. البته تاسفی که بدین‌سان با تخفیف و تحقیر فلسفه حاصل می‌شود، ضمناً رونق بازارِ مطالعه "فرهنگ" را می‌فزاید؛ جایی که پرسش‌ها از چراییِ انتاج‌ها رو به فهمِ "پسندها و تعلق‌ها" می‌چرخند. مثل این‌که "بفهمیم" چگونه همجنسگراییِ افلاطون به او رساله‌ی "سمپوزیوم" را نویساند تا در آن بر برتری همجنسگراییِ مردانه بر دگرجنس‌گرایی و البته تحقیر زنان "احتجاج" بکند، احتجاجی که به شیوه مألوفش اسطوره‌بنیاد بود. نمونه اخیراً مطرح‌شده‌ی تجویز "محافظه‌کاری" توسط دکتر اردبیلیِ چپ‌گرا به انقلابیونی که بهرحال آقای پهلوی پیشاپیش‌اش قرار گرفت، نیز مصداق همین است. مثلاً اگر پرچم این نهضت مردم در دست فردی "ضدامپریالیست" می‌بود، بسیار بعید بود ایشان تجویز محافظه‌کاری بکنند.

در این بحران مشروعیتِ تفلسف است که می‌شود به هوشمندیِ سنتِ تجربه‌گراییِ انگلیسی در برابر خردگراییِ (راسیونالیسم) پیشین توجه نمود. در این مشرب، عرصه‌ی تجربیدنِ جهان است که سنجه‌ی برکنار ماندن از داوری‌های ازپیشِ متکی به "پسندها" می‌گردد. تجربه‌گرایی، "جهان" را پیش‌روی "عقل" می‌نهد تا عقل نتواند با پیچاندن‌های استدلالی، "پسند"ها را جامه "معقولیت" بپوشد.
البته اهل علوم‌تجربی بخوبی آگاهند که حتی در این میدان نیز "مطلوب‌هایِ" محقق، ولو ناخودآگاه، اقدام به دستکاری‌ِ "آمار" به‌دست آمده می‌‌کند تا حجتِ مشاهده‌ای را به سمت استنتاجِ "‌نتیجه‌ مطلوب" منحرف بکند! ولی رسوا کردنِ آن دستکاری‌هایِ مغلطه‌افکنِ آماری کار دشواری نیست و همه‌روزه در میدان ارزیابی مطالعات‌علمی انجام می‌شود.

حالا می‌شود این مصرع حافظ که "تو خود حجابِ خودی حافظ از میان برخیز" را بر میدانِ معرفتِ علی‌العموم هم تعمیم داد. زیرا این خودِ ماییم که عاقله‌مان را مدام به‌کژراهه‌ی پسندهای‌مان می‌کشانیم تا در میدان "خطابیات" موجه جلوه‌شان بدهیم.

صادق زیباکلام زیست‌جهان و آفاق‌سنت را سخت خوش دارد، از حجاب‌زنان و سینه‌زنی و صفای زیارت و بودن در بلوار بین‌الحرمین و شله‌زردِ امام‌حسن و قیمه‌پلوی امام‌حسین و روی فرش بر زمین‌نشستن و چای‌نبات خوردن و عطر گل‌سرخ و فال‌حافظ و انار شب‌یلدا و سفره هفت‌سین و (مضحکه) تبریک به سادات گفتنِ عید غدیر و دستخوش صفای‌باطن شدن در ادای نوافل‌شب و خواندن زیارت عاشورا و زرق‌برقِ طلا‌وآینه حرم‌ها و هوس دفن‌شدن در جنب مزار مقدسین.

علی صاحب‌ الحواشی

8 اپریل، 2026، 11:54 AM

https://attach.fahares.com/lx/PfDsRE5Qfop2XPnN8Fg== انسان در جهان زندگی نمی‌کند بلکه در تصورش از جهان می‌زید.
بخش دوم

✍#علی‌صاحب‌الحواشی
(۲/۲)

این‌ها که برشمردم، همگی "مظاهر فرهنگ"‌اند، همان‌که پیشگامانِ فرهنگ‌پژوه مثل ادوارد بی. تیلور (The Primitive Culture) یا فرانتس بوآس (The Primitive Mind) و دیگران، تعریفِ فرهنگ را بر این "مظاهر" بنیاد کردند، و هنوز هم بسیاری از پژوهندگان "فرهنگ" بر همین شیوه از تعریفِ فرهنگ مستقرند. منتها جریان نویِ فرهنگ‌پژوهی می‌خواهد به ورای "سطحِ" مظاهر فرهنگ رفته و با رویکردی بیشتر ماکس‌وبری به "فرهنگ"، به مثابه ذهنیت" بپردازد؛ آدم‌هایی مثل کلیفورد گیرتز.

در این رویکرد نو است که پای "هستی‌شناسی" به میان می‌آید که اصل و جانمایه‌ی نمودهای فرهنگ و تعلق بدان‌هاست؛ میوه‌ی نمودهای فرهنگ از آن درخت می‌رویند تا در گامی بعد، "زیست‌جهانِ" فرهنگ را بسازند، تا الفت و "تعلق" بدان زیست‌جهان، مقوله "هویت" را صورت بخشد.

آنچه "زیست‌جهان" فرهنگ خوانده می‌شود، صرفاً انبانی از نمودهای فرهنگ نیست، بلکه "هستی‌شناسیِ" فرهنگ در افرادانسانی الفت‌گرفته بدان، نهادینه می‌شود، تا آنان از جهان‌ومافیها هیچ تلقی‌ای سوای آنچه آن هستی‌شناسی تقریر می‌کند نداشته باشند. در این نحوه نگرش به هستی، که همراه با الفت به نمودهایش هم شده، مقوله "هویت" یک تعلقِ صرف نیست، "انحلالِ" در آن است! فردِ منحل در "هویت"، دیگر "فرد" نیست، قطره‌ای بی‌تَشَخُص از یک دریاست؛ همان دریایِ زیست‌جهانیِ استوار بر هستی‌شناسی، که برای او همه‌چیز است.

اینطوری می‌شود که الفتِ زیباکلام به آن‌چیزها که در بالا برایش شمردم، "متلک" ندید، چنان‌که نبود؛ آن‌الفت‌ها به "مظاهر" که شمرده‌ شد، "سطحی" است که در بن‌اش "هویت" است و در بنِ آن هویت، "هستی‌شناسیِ" زیباکلام مستقر است. در این هستی‌شناسی است که او حسین (و امامان) را "مظهرالهی" بل فراتر، سویه‌هایی از خودِ خدا می‌بیند تا عاشورا برایش چرخشگاهِ تاریخِ الهیاتی باشد (نه حادثه‌ای در سیاستِ طایفه‌ایِ متخاصم میان اعراب در سال شصت‌هجری). "زیباکلام"، بقول مولانا، "معنی را رهی‌است"، والا همه آنچه در حق ایشان گفتم بر همگانِ مومنانِ شیعه‌امامیه نیز صادق است.

در این منظر از فهم‌فرهنگ، می‌توان "فهمید" که چرا برای زیباکلام‌ها زوال و اضمحلال جمهوری‌اسلامی صرفاً یک حادثه سیاسی نیست، ویرانی جهانِ ایشان است، پرتاب‌شدگی به آفاقی غریب و ناآشناست، بی‌خانمانیِ معنایی است، گم‌گشتگیِ "آگنوزیا"ست! پس عجیب نیست که اویی که مردی متین و شریف است، اسلحه به دست بگیرد و برای صیانت از جمهوری‌اسلامی آدم‌ هم بکشد! در فردای آن جنایت، براحتی می‌توان او را مجاب نمود که "مجاهد‌فی‌سبیل‌الله" بود، تا نه‌تنها از رنج عاطفی قَتالی آرام گیرد بلکه حتی خود را محبوب خداوند نیز بینگارد.

این تفصیل آن گفته‌ی بارها تکرار کرده‌ خودم است که "انسان در جهان زندگی نمی‌کند بلکه در تصوری که از جهان دارد می‌زید". حالا می‌توان "فهمید" که چرا قاطبه اصلاح‌طلبان و نواندیشان دینی امامیه، در واپسین بحران وجودی جمهوری‌اسلامی دست آخر کنار خامنه‌ای می‌ایستند و خواهند ایستاد. زیرا تک‌تک آنان - در بهترین‌صورت - یک صادق زیباکلام‌اند.

ناگفته پیداست که این چشم‌انداز از فهم "فرهنگ"، چه پژواک‌ عظیمی در نگاه به "تاریخ" و تمدن‌بشری دارد و چه بصیرت‌های نابی به چیستیِ خُردوکلانِ تاریخ به دست می‌دهد، از جنگ‌های پلوپونزی آتن و اسپارت و وقایع ترموپیل گرفته تا بسط جهانیِ یونانی‌مآبی توسط اسکندر تا تولد مسیحیت از یهودیت و گذار پولسیِ آن از عبرانیت، تا ستیز کردیر با مانی در ایران ساسانی، تا پیامدهای سهمگین انقلاب نومینالیستی در الهیات مسیحی، تا طلیعه دکارتیِ عصر روشنگری، تا شورش رومانتیک‌ها، تا ستیز نیچه با مسیحیت، تا پیدایی معتزله و شورش اشعری علیه آن و پیدایی "عرفان‌اسلامی" و ستیز تاریخی اهل‌شریعتِ سنی‌وشیعه با آن، و سرانجام تا کلان‌ترین چرخشگاه فکربشری و پیداییِ "مدرنیته" که "بازی‌فرهنگ" را برهم زد.

علی صاحب‌ الحواشی

8 اپریل، 2026، 11:54 AM

https://attach.fahares.com/E3JyneCuU3ZE1CWPTRW7TA== ایران در گذار از اسطوره به تاریخ‌جهانی

✍ #علی‌صاحب‌الحواشی

پس از انحلال اتحادشوروی و فروپاشی بلوک‌شرق در اوایل دهه ۹۰ میلادی، سپهرِ سیاست‌بین‌الملل وارد مرحله نویی شد که ذهن‌ها در او سردرگم شدند. سخن از جهانِ تک‌قطبی‌ زده شد، هانتینگتون "جنگ‌تمدن‌ها" را نوشت، فوکویاما "پایان‌تاریخ" را منتشر کرد. نولیبرالیسم دورِ "گلوبالیسم" را برداشت و بزودی در اوایل قرن بیست‌ویکم دچار سکته‌ی رکود اقتصادی شد که جهانگیر گشت، هیولای آتشخوار چین وارد میدان گردید. توماس پیکتی هشدار "سرمایه در قرن بیست‌ویکم" را منتشر کرد.

در همین اثنی "بهارعربی" برخاست و نشست و در این نشست‌وخاست، "اخوان‌المسلمینِ" صدساله سوخت! این سوختن با کنگره مفتضحِ استانبول که در آن راشدالغنوشی اعلان کناره‌گیری نمود، و نیز افتضاحی که محمدمرسی در مصر به‌بار آورد و ساقط شد، و عقب‌نشینی اردوغان از سیاست‌های ایدئولوژیک خودنمایی نمود.

جمهوری‌اسلامی خامنه‌ای با زمین‌گیر کردن "دولت‌اصلاحات" عمده‌ترین بختِ نظام برای مشروعیت و مقبولیت ملی را آتش زد و با گذشتن از افتضاح سال ۱۳۸۸ نظام را در سراشیب سقوط قرار داد، تا سُرخوردن به‌سوی زوال آغاز شد. وقایع ۹۶، ۹۸، ۱۴۰۱، و دی‌۱۴۰۴ تشنجات مرگ نظام در این سراشیب اضمحلال بودند.

پس از "دولت‌اصلاحات" یک برون‌شد عظیم از افسونِ "حکومت‌عدل‌اسلامی" چون آتشی در بیشه اندیشه‌های ایرانیان درگرفت که آتش او دامن "اسلام را هم گرفت! اما خامنه‌ای هنوز در خیال "فتح‌الفتوح" بود که هفتم‌اکتبر حماس را جواز داد. پاسخ اسرائیل فقط حماس را نروبید، تدارکات منطقه‌ای چنددهه‌ای جمهوری‌اسلامی را هم در کوبید و مهم‌تر از همه حزب‌الله را روی ویلچر نشاند. در دل شب، آمریکا "چکش نیمه‌شب"اش را کوفت و بیش از هزارمیلیارد دلار سرمایه‌گذاری چندین دهه‌ای نظام برای "بمب‌اتمی" را دود کرد و به هوا فرستاد.

اینک ما و جمهوری‌اسلامی اینجا ایستاده‌ایم: نظامی درهم‌شکسته و علیل، مردمی تشنه‌به خون‌ او، و آرایش نظامی ایالات‌متحده در آشکارِ دریاهای جنوب و پنهانِ بیشتر اطراف شمالی و غربی ایران تا عمق دریای سرخ؛ و مذاکراتی مسخره که دهه‌ها ادامه داشته است به هرزه‌گردی و بی‌فرجامی.

خوش‌خیالیِ قرین بلاهت می‌خواهد تا کسی گمان‌ کند که "اتفاق‌بزرگی" در پیش نیست.
این "اتفاق‌بزرگ" در سپهر ذهنیات ایرانیان افتاده است که شروع‌اش به سال ۸۸ برمی‌گردد. آن دودهه افسون‌زدایی که دکتر کاشی افاده می‌کند، اشاره به همین "اتفاق‌بزرگ" ذهنیتی دارد.
آن "اتفاق‌بزرگ" در عینیتِ سیاست نیز در راه است و ما در آستانه‌ی بسیار نزدیک یک چرخشگاه بزرگ در تاریخ ایران هستیم. نظم‌نوینِ در حال تکوینِ جهانی، سیب رسیده‌ی ایران را خواهد چید.

این "توطئه" نیست، این همسوییِ حاصل‌آمده از تجربه افسون‌زدایی ایرانیان است با تحولات کلان جهانی، تا ایران را از چنگ تاریخ‌ اسطوره‌ی عاشورایی ستانده و به تاریخ جهان بازگرداند.

علی صاحب‌ الحواشی

8 اپریل، 2026، 11:54 AM

دوستِ ناشناسی اهل‌اندیشه، در نظر به یادداشت من بر گفتار دکتر اردبیلی چالش‌های تامل‌برانگیزی طرح کردند که در دوبخش زیر به مصاف چالش‌های ایشان می‌روم:

✍#علی‌صاحب‌الحواشی
بخش دوم
(۲/۲)


۳. بازار اندیشه، صنوف خاص خود را دارد: در یک راسته، کسی چون کارل مارکس، دیکتاتوری را مشروع می‌کند که روزی دیگر الیت انقلابی آنرا به پرولتاریا بفروشد و در راسته‌ای دیگر، شاید کسی، نسخه‌هایی برای تقویت وجود (اگزیستانس) بفروشد: توجه دادن ذهن‌ها به «مسئولیت مردم» را می‌توان چون پندی حکیمانه خواند، خطاب به هر کس که سروری‌ستیزی را بعنوان شیوه زندگی خود انتخاب کرده است. بدیهی است آنکه با استراتژی «اتصال به یک کانون قدرت»، بخشی از ضرورت نیاز خود به بهرمندی از قدرت را تأمین می‌کند پیشاپیش «مسئولیت خود» را از اساس منحل و آنرا نهایتا بتواند در ساحت «تنها مسئولیت، مسئولیت حاکمان/قیمان است» فهم کند.

✍ج) در این بند سومِ نقدتان نیز من با شما همدل و هم‌راستایم. تعبیر "پندحکیمانه" که بر سخنان دکتر اردبیلی نسبت دادید، به‌نظر من هم درست است؛ تردید ندارم که خود ایشان نیز با تعبیر شما موافقند.
اجازه بدهید - اگر بر حق باشم - تعبیر "سروری‌ستیزی" شما را کم‌پوشیده‌تر "مرجعیت‌ستیزی" بخوانم. این تعبیر می‌خواهد پژواک‌دهنده‌ی "روحِ مدرن" باشد، آنجا که صلایِ کانت را شنیده و درونی کرده است که "جراتِ اندیشیدن داشته باش!"
اندیشیدن، خود کُنشی است، پس معروضِ "مسئولیت" است. این گفتن، صحه‌نهادن بر ایستارِ اگزیستانسیالیستی است. همین هم هست که "پندحکیمانه" را موجه می‌کند.

منتها کنشگری در انقلاب‌ها، لاجرم از ایستار بالذات فردگرایانه‌ی اگزیستانسیالیستی فراتر می‌رود. در همین فراتر رفتن است که "پندحکیمانه" رنگِ‌معنا باخته و بدل به ابزاری "محافظه‌کارانه" می‌شود. نگهداشتِ تعادلِ معقول در میانه کنشگری در دو ساحتِ متفاوتِ فردی و جمعی، مصداقِ بندبازیِ خطیری است.

این بندبازیِ خطیر را در چالش هانا‌آرنت با کارل‌یاسپرس در فردایِ سقوط رایش سوم نیز شاهد بوده‌ایم، آنجا که یاسپرسِ اگزیستانسیالیست سخن از "مسئولیتِ تک‌تکِ آلمانی‌ها در فاجعه نازیسم" زد، ولی آرنت ایستار ایشان را متضمن نادیده‌گرفتنِ ویژگیِ سهمگینِ مسئولیتِ جنایت‌بارِ سران نازی دید.
به‌نظر من هردو برحق‌اند! تفاوت در منظر اجتماعیِ آرنت و منظر فردیِ یاسپرس بود. باید هر دو منظر را در رواق‌ِنظر داشت: "سخت‌ روزی، بوالعجب کاری، پریشان حالتی!" که اندیشنده ژرفکاو را گزیر و گریزی از آن نیست؛ در هاویه این ناگزیری، نمی‌توان غافل از درجاتِ مقدری از "گریز از آزادی" شد که لاجرم در خیزش‌های انقلابی به‌صورت تمکین به "رهبری" خودنمایی می‌کند و موقعیتی تراژیک را می‌آفریند.
"پند حکیمانه" دکتر اردبیلی در این وضعیتِ تراژیک، به نظر من، سرگشته‌ی بندبازیِ دشوار شده و از سمت محافظه‌کاری سیاسی سرنگون می‌گردد.🌺


۴. آیا اگر یک استاد فلسفه، با نگاه به وضعیت امروز من، مصائبی که فردا و پس‌فردای مرا انتظار می‌کشند بمن نگوید، با این توجیه که شرایط خاص اکنون اقتضا می‌کند جامه‌ی معلمی بر کَنَم و جامه انقلابی بر تن کُنم، آنگاه خود ما، فردا که در فلاکتی چه بسا هولناک گرفتار شدیم بر نمی‌گردیم و او را به بی‌مسئولیتی و سکوت علیرغم علم به آینده، متهم نمی‌کنیم؟! الگویی که بارها در تاریخ تکرار شده است. غرق شدن در «اقتضای شرایط انقلاب»، همانا بذر هر فاجعه است، چرا که در سایه آن، بسیاری نابخردی‌ها نیز توجیه می‌شوند.

✍د) گمانم روشن کرده باشم که لااقل من این خرده نگیرم. وانگهی چنان خرده‌گیرانی را هم برحق نمی‌دانم.
چنان‌که در یادداشتِ اصلی نیز تصریح نمودم، این مسئولیت حاکمان است که با خردمندی از پیدایی وضعیتِ‌انقلابی در جامعه پیش‌گیرند. می‌دانید و می‌دانیم که حاکمان کمابیش اهل‌خرد نیز گهگاه از این خردمندی بازمی‌مانند، چه برسد به جُهّالِ خیال‌زده‌ی برحقیِ الهیاتیِ جمهوری اسلامی که از باده "قدرت" مست و بکلی لایعقل نیز گشته‌اند.

حال ما ایرانیانِ امروز در دست ایشان، حالِ مسافرانِ اتوبوسی را دارد که در گردنه پرمهالکِ سیاست، راننده‌ای مست و دیوانه‌‌ دارد. "پندحکیمانه" دکتر اردبیلی به ما مسافران آن است که نخروشید که خروشتان خطرِ سقوط به دره را بیشتر کند! من این پند، نپذیرم! 🌺

در پایان چالش‌های اندیشناکی را که طرح کردید، قدر می‌شناسم و‌ منت دارم. پاینده و پربار باشید.
باشد که "چو از این دیار وحشت به سلامتی" گذشتیم، "به شکوفه‌ها، به باران" درود فرستیم.🌸

علی صاحب‌ الحواشی

8 اپریل، 2026، 11:54 AM

https://attach.fahares.com/RP62ZEwmFn5eTmRYrFHxbg== ✍#علی‌صاحب‌الحواشی

من سواد اقتصادیِ تخصصی جز آنچه اطلاعات‌عمومی یک درس‌خوانده متعارف و علاقمند به مباحث انسانی ایجاب می‌کند ندارم. نظر به آن‌که اهل اقتصاد نیستم، گوینده‌ی محترم را نیز نمی‌شناسم.

اما شنیدنِ این سخنانِ کمتر از یک‌ساعته، برای درک بنیان‌های اقتصادیِ ورشکستگیِ جمهوری‌اسلامی و فلاکت‌توسعه‌ای/معیشتی/کرامتی که این حکومتِ پاک‌باخته برای "ایران" به‌بار آورد لازم است.

ضمن آن‌که گوینده (در عین احتیاط امنیتی) بیان می‌کند که چرا نه‌تنها برون‌شدِ نظام از این بن‌بست به مرزهای امتناع نزدیک می‌شود. فراتر از این، هر حکومت آینده‌ای، برای آواربرداریِ این ویرانیِ عظیمِ چندین‌ دهه‌ای، با چه کار کمرشکن و کوه‌آسایی مواجه خواهد بود.

آگاهی بر این نکته آخری بر تک‌تک ایرانیان فرض است تا "خوش‌خیالی‌ها" از سر بدر کرده و "واقع‌بینانه" با تلخی‌ها و معضلات عظیمِ پیشارو در فردای عبور از نظام مواجه شویم.

3,080

علی صاحب‌ الحواشی

8 اپریل، 2026، 11:54 AM

دوستِ ناشناسی اهل‌اندیشه، در نظر به یادداشت من بر گفتار دکتر اردبیلی چالش‌های تامل‌برانگیزی طرح کردند که در دوبخش زیر به مصاف چالش‌های ایشان می‌روم:

✍#علی‌صاحب‌الحواشی
بخش نخست
(۱/۲)

۱. ارجاع به کارل مارکس، چه جایگاهی در خطابه شما برای نقد مسئولیت مردم اردبیلی دارد؟ آیا اینطور نیست که بطور ضمنی، درستی رای و رویه کارل مارکس را بین خود و مخاطب پیش فرض انگاشته‌اید؟ شاید برای خیلی که می‌خواهند تاریخ را از فراز ۲۰۲۶ نگاه کنند اتفاقا مارکس هر چه انقلابی‌تر، همان‌قدر بلحاظ فلسفی کم اعتبارتر خوانده شود. ما امروزه دیگر نمی‌توانیم حتی انتزاعی‌ترین نظریات فلسفی را بدون نگاه کردن به زیست‌جهان مبدع آن فلسفه، برای پاسخ به پرسش‌های امروزین‌مان اقتباس کنیم، چه رسد به ارجاع پیشینی منضم به صدق از موضع کارل مارکس جاییکه او را بیشتر مشغول ساختن یک ایدئولوژی با مصالح فلسفی مد زمان خودش، برای حقانیت‌بخشی به موج جنبش‌های اجتماعی می‌بینیم.

✍الف) ارجاعم به مارکس در نظر به حرمتی بود که من و ایشان به ایستارِ ساختارشکن او داریم. از این‌نظر گمانه‌تان در حق من بیراه نیست. اما سوای سویه تلمیحیِ ارجاعم، آن را فتحِ بابِ اصل سخنم کردم که "انقلاب‌ها" در کلان‌ترین معنایشان اولاً موجه‌اند، ثانیاً غیرقابل سرکوب. این کلان‌‌ترین معنا، از انقلاب‌های سیاسی فراتر می‌رود و شامل چرخشگاه‌های اندیشگی نیز می‌شود تا بدون آن چرخشگاه‌ها "تمدن‌بشری" ناممکن بشود، بل به ایستاییِ سپهر جانوری رسیم که در او تغییرها منحصراً بسته به جهش‌های زیست‌شناختی و فشارهای محیط - بازهم در معنای زیست‌شناختی - می‌گردند.

طعنه مارکس به "فلسفه" از این سخن او نیز فراتر می‌رود، چنان که در عنوان کتاب "فقرِفلسفه"اش نیز آن طعنه پیداست. در این میان، چنان‌که گفتید، باید نبض "روح‌زمانه" او را هم داشت که در فردای تقلای عاقله‌های اروپایی با جمودِ هرزه‌گردِ زیست‌جهانِ مسیحی، سودایِ پرومته‌گرایِ "فلک را سقف بگشاییم و طرحی نو در اندازیم" در جانِ عاقله‌ها خزیده بود - و من می‌گویم که "بحق"!

درک لزومِ این "پرومته‌گرایی" برای فهم بطلانِ بسیاری ایستارهای محافظه‌کار، محوریست. تحویل گرفتن این معنا حتی برای نقد موجه شما از اراده‌ی "ایدئولوژی‌سازی" مارکس هم لازم است. اگر امروز ما به‌حق نقد مارکس را می‌کنیم، هم از آن پرومته‌گراییِ شریفِ "برنتافتن" است، چنان‌که نقد شریف شما بر سخن من نیز وامدار همان برنتافتن و چالش‌افکنیِ ارجمند است. 🌺

۲. نقد شما، از اساس با این فرض پیش می‌رود که اردبیلی را در موضع کارآگاهِ حقیقت می‌بیند؛ به بیان ساده: فاجعه‌ای واقع شده، آنچنان تروماتیک که ذهن‌ها نمی‌توانند - گویی نمی‌خواهند، ولی در واقع نمی‌توانند - هیچ سخنی را فهم کنند مگر آن‌که مضمونی از «تعیین مقصر» در آن بیابند. بدین ترتیب، وقتی کسی صحبت از «مسئولیت مردم» به میان آورد، خوانده می‌شود: «مردم مقصرند»، یا «مردم نیز مقصرند». آیا چنین فهمی از «مسئولیت مردم» می‌تواند لزوما روا باشد؟

✍ب) با شما همسویم که ایستارِ "کارآگاهِ حقیقت" در سخن دکتر اردبیلی هست، و این‌که ایشان - ولو به تلویح - نگاهی "مقصرانگار" به مشارکت‌کنندگان انقلاب ۵۷ داشتند. همه سخن من آن بود که این منظرِ "مقصرانگارِ" مردم در انقلاب ۵۷، نه‌تنها ناراوست، بلکه از ساحتِ فرهیختگیِ ژرفاپیمایِ دکتر اردبیلی نیز به‌دور است.

ما در مقولات‌اجتماعی، چندان نمی‌توانیم در سطح و ساحت مقولاتِ فردی بایستیم و سخن از "مسئولیت‌ِفردی" زنیم. دینامیکِ جنبش‌های اجتماعی، خود دیگرست. همین هم بود که من انقلاب را به "سیل" مانند کردم، که آحاد‌انسانی را روبیده و با خود می‌بَرَد. کنشگریِ افراد انسانی در جریانِ انقلاب‌های برپاشده را نمی‌توان قیاس از کنشگری در سپهرهای فردی گرفت. هم از اینروست که من ایستار دکتر اردبیلی را ناموجه یافتم. 🌺

Showing 10 of 10 posts

No more posts

درجہ بندی

لاگ ان درکار ہے

صارف کے جائزے (0)

ابھی تک کوئی جائزے نہیں ہیں۔ پہلے بنیں اور اپنا تجربہ شیئر کریں!

علی صاحب‌ الحواشی

About علی صاحب‌ الحواشی – Desi Telegram Channel

درجہ بندی

سبسکرائبرز کی تعداد میں اضافہ (پچھلے 3 دنوں میں)

تازہ ترین پوسٹس

درجہ بندی

صارف کے جائزے (0)

متعلقہ ٹیلیگرام چینلز

ʙʀᴏᴋᴇɴ میٹر ᴍᴀᴛʀɪx

شیمی فراهانی

DESISHOP ( GROSIR BARANG UNIK PEKANBARU OFFICIAL )

مرشحات عباس علي الغالبي تمهيدي2026

📚 دبستان مصباحی 🎵

𝒇𝒐𝒓 𝒆𝒗𝒆𝒓 💚

کانال علیرضا باباجانی🎤

آینده (عباس عبدی)

متعلقہ ٹیلیگرام چینلز

ʙʀᴏᴋᴇɴ میٹر ᴍᴀᴛʀɪx

شیمی فراهانی

DESISHOP ( GROSIR BARANG UNIK PEKANBARU OFFICIAL )

مرشحات عباس علي الغالبي تمهيدي2026

📚 دبستان مصباحی 🎵

𝒇𝒐𝒓 𝒆𝒗𝒆𝒓 💚

کانال علیرضا باباجانی🎤

آینده (عباس عبدی)

صارف کے جائزے (0)

تازہ ترین پوسٹس