❗️Qobustanda uçqun: bir nəfərin meyiti tapıldı, bir nəfər xilas edildi – “növbəbi fəlakət, niyə ənənəvi hal alıb?”
Qobustanda baş verən torpaq uçqunu nəticəsində Fövqəladə Hallar Nazirliyinin (FHN) xilasediciləri bir nəfəri sağ çıxara bilib, digər şəxsin meyiti isə torpaq altından çıxarılaraq aidiyyəti üzrə təhvil verilib.
Bu hadisə – Bakı, Abşeron və regionlarda təkrarlanan uçqun və sürüşmə fəlakətlərinin yalnız bir həlqəsidir. Bibiheybət, Badamdar, Keşlə, Bayıl, Zığ – siyahı uzanır, hər dəfə eynı ssenari: yağış, sürüşmə, təxliyə, generalın hadisə yerinə gəlişi, “tapşırıqlar” və sonra – növbəti fəlakətə qədər unudulma.
Məntiqsizliyin məntiqi: qabaqlayıcı tədbir yox, müntəzəm “əməliyyat”
Əgər Qobustanda, Badamdar yamacında, Bayılda, Keşlədə, Bibiheybət yolunda illərdir sürüşmələr baş verirsə, deməli, bu, təsadüfi hadisə deyil – sistemli problemdir. Bu problemlərin səbəbləri məlumdur: yamacların düzgün bərkidilməməsi, drenaj sistemlərinin olmaması, nizamsız tikintilər, geoloji risk zonalarında inşaatlara icazə verilməsi.
Bəs niyə bu günə qalıb?
1. Planlaşdırmanın olmaması: Artıq 2016-cı ildən prezident sərəncamları ilə sürüşmə təhlükəli zonaların xəritələrinin hazırlanması nəzərdə tutulmuşdu . Amma bu xəritələr niyə həyat keçirilmir? Niyə təhlükəli zonalarda tikintilər hələ də davam edir?
2. Qabaqlayıcı yox, reaktiv yanaşma: Bütün dünyada fəlakətlər qabaqlanır, Azərbaycanda isə nəticələr aradan qaldırılır. Beynəlxalq təşkilatlar (BMT, Dünya Bankı, ESA) Azərbaycana sürüşmələri peyk məlumatları və erkən xəbərdarlıq sistemləri ilə qabaqlamağı təklif edir . Amma bu təkliflər ya işləmir, ya da qəsdən görməzlikdən gəlinir.
3. Problemin “mövsümlüyü”: Hər yağış mövsümü eynı xəbərlər təkrarlanır. Yağış bitəndə problem də bitir – növbəti ilədək. Heç kim “bəs gələn il bu yenə olacaq?” sualını vermir. Cavab isə məlumdur – bəli, yenə olacaq, çünki heç bir fundamental həll tətbiq olunmur.
4. Dövlət vəsaitləri hara gedir?: FHN-nin generalı Kəmaləddin Heydərov bütün sürüşmə zonalarına gedib “tapşırıqlar” verir . Bəs bu tapşırıqlar niyə icra olunmur? Ayrılan vəsaitlər nəyə xərclənir? Niyə Bayıldakı sürüşmə zonasında illərdir “müşahidə” aparılır, amma nəticə yoxdur?
Müqayisə: “inkişaf” nəğməsi və çökmüş yamaclar
Azərbaycan dünyaya “inkişaf edən ölkə” imici təqdim edir. Nəhəng layihələr, beynəlxalq forumlar, işıqlandırılmış stadionlar – hamısı var. Amma eyni vaxtda Qobustanda, Badamharda, Bayılda torpaq sürüşür, insanlar ölür, evlər dağılır. Buna “inkişaf” deyilir. Bəs “inkişaf” edən ölkə niyə öz yamaclarını bərkidə bilmir? Niyə sürüşmə zonalarının dəqiq xəritələri hələ də ictimaiyyətə açıq deyil?
Həll yolu: “təxliyə etdik” deyil, “qarşısını aldıq” olmalıdır
FHN-nin xilasediciləri fədakarlıqla işlərini görür – onlara hörmət var. Amma problem ondadır ki, onlar hər dəfə eynı yerlərdə, eynı risklərlə üzləşirlər. Xilasedicilərin deyil, planlayıcıların işi problem yaranmazdan əvvəl tədbir görməkdir.
Tələblər:
1. Sürüşmə təhlükəli zonaların dəqiq xəritələri ictimaiyyətə açıqlansın və bu zonalarda tikintilərə qəti qadağa qoyulsun.
2. Drenaj və yamacbərkitmə sistemləri bütün təhlükəli ərazilərdə qurulsun – “təxirəsalınmaz” kimi deyil, daimi proqram kimi.
3. Hər yağışdan sonra “əməliyyat videoları” çəkmək əvəzinə, qabaqlayıcı tədbirlərə vəsait ayrılsın. Beynəlxalq təcrübə – məsələn, Yaponiyanın sürüşməyə qarşı mühəndislik həlləri – var, sadəcə tətbiq olunmur .
Nəticə: Torpaq sürüşmələri “təbii fəlakət” kimi təqdim olunur, amma əslində idarəetmə fəlakətidir. Əgər növbəti yağışda yenə eynı xəbərləri eşidəcəyiksə, deməli, heç kim bu nəticələrdən dərs çıxarmır. Və faciə – olanda deyil, qarşısı alınmayanda baş verir. Qobustan – xəbərdarlıqdır.
