Шажарашунос олим Аскархон Обидов томонидан айтилган Сайит, Хожа, Мир, Шо каби номлар ҳақидаги фикрлари.
Маълумки, Марказий Осиё жамиятида Сайит, Хожа, Мир, Шо каби атамалар кўп учрайди. Бу атамалар насаб, диний нуфуз ёки ижтимоий обрў билан боғлиқ номлар сифатида шаклланган. Тарихий манбаларда бу номлар турли маъноларда ишлатилган:
Сайит (Sayyid) – ислом анъанасида Пайғамбар Муҳаммад ﷺ авлодларига нисбатан қўлланилган. Ислом тарихи ва генеалогиясида бу тоифа алоҳида ҳурматга сазовор ҳисобланган.
Хожа (Xo'ja) – 4 чохарёр, яъни Пайғамбаримиздан кейинги 4 халифанинг авлодлари. Шунингдек, эшонлар диний илм эгалари, тасаввуф шайхлари ёки уларнинг авлодларига нисбатан ишлатилган. Марказий Осиёда Яссавийлик ва Нақшбандийлик тарикатлари тарқалиши билан бу ном кенг ёйилган.
Мир (Mir) – “амир” сўзидан қисқарган бўлиб, Амир Темур авлодлари, баъзан зодагонлик ёки нуфузли насабни билдирган.
Шо (Shoh) – асли форсий “подшоҳ” маъносини асосан Бобуршоҳ авлодлари билдирса-да, баъзи ҳудудларда у авлодий ёки рамзий обрў белгиси сифатида қўлланилган.
Аскархон Обидовнинг қарашларига яқин нуқтаи назар шундаки, бу атамаларни қатъий ижтимоий табақа ёки юридик мақом сифатида эмас, балки тарихий-ижтимоий идентификация шакли сифатида тушуниш керак. Чунки:
1. Антропологик тадқиқотлар (социология ва этнографияда) кўрсатадики, Марказий Осиё жамиятида насабий номлар кўпинча рамзий капитал вазифасини бажарган. Яъни улар инсонга муайян маданий обрў ёки ишонч берган, лекин расмий ҳуқуқий имтиёзлар доимо бўлмаган.
2. Тарихий манбалар (масалан, Темурийлар ва кейинги хонликлар давридаги манбалар)да бу тоифаларга нисбатан ҳурмат мавжуд бўлган, аммо улар доим ҳам ягона ва қатъий ижтимоий синф сифатида шаклланмаган.
3. Генеалогия (шажарашунослик) нуқтаи назаридан эса, бу номлар баъзан ҳақиқий насабни, баъзан эса маданий анъана ёки маҳаллий урфни акс эттириши мумкин. Шунинг учун замонавий шажарашуносликда ҳар бир даъво манбалар, қўлёзмалар, ва тарихий ҳужжатлар орқали текширилиши лозим.
Шу маънода, “фуқаро” тушунчаси эса бу номлардан фарқли равишда умумий ижтимоий категория, яъни муайян насабий даъвосиз оддий аҳолини англатган.
Хулоса қилиб айтганда, илмий нуқтаи назардан Сайит, Хожа, Мир, Шо каби атамаларни: мутлақ табақавий устунлик белгиси сифатида эмас, балки тарихий, маданий ва генеалогик идентификация шакли сифатида ўрганиш тўғрироқ ҳисобланади.
Сиз ўз насабингизни биласизми?
Социолог, Сухробхўжа Хидиров
