సమ్రాట్ అశోకుడి శిలాశాసనాలు ఏమి చెబుతున్నాయి అనే విషయం గురించి ఈరోజు చాలా తప్పుడు ప్రచారం జరుగుతోంది. అందుకే వాస్తవాలను మాత్రమే ఆధారంగా పెట్టుకొని మాట్లాడాలి.
అశోకుడి శిలాశాసనాల్లో ఎక్కడా ఆయన తనను హిందూ రాజుగా ప్రకటించలేదు. అలాగే వేదాలు, యజ్ఞాలు, బ్రాహ్మణ ధర్మం లేదా దేవాలయ ఆరాధనల గురించి కూడా ప్రస్తావన లేదు. ఇవన్నీ మనం శిలాశాసనాలను నేరుగా చదివితే స్పష్టంగా తెలుస్తుంది.
అశోక శాసనాల ప్రధాన సందేశం నాలుగు విషయాల చుట్టూ తిరుగుతుంది.
మొదటిది ధార్మిక సహిష్ణుత. అశోకుడు అన్ని మతాలు పరస్పరం గౌరవించుకోవాలని చెప్పాడు. ఒక మతాన్ని గొప్పదిగా చెప్పి, మరొక మతాన్ని దూషించవద్దని శాసనాల్లో స్పష్టంగా హెచ్చరించాడు. ఇది బహుళ మత సమాజానికి ఇచ్చిన స్పష్టమైన ఆదేశం.
రెండవది అహింస. కలింగ యుద్ధం తర్వాత హింస వల్ల జరిగిన మానవ నష్టాన్ని అశోకుడు బహిరంగంగా అంగీకరించాడు. జంతు బలులు తగ్గించాలని, అనవసర హింసకు దూరంగా ఉండాలని చెప్పాడు. ఇది రాజు నైతిక బాధ్యతగా శాసనాల్లో నమోదు చేయబడింది.
మూడవది జన కల్యాణం. అశోకుడి పాలనలో ప్రజల అవసరాలే రాజ్య విధానాలుగా మారాయి. బావులు తవ్వడం, రహదారుల వెంట చెట్లు నాటడం, మనుషులు మరియు జంతువుల కోసం వైద్య సదుపాయాలు ఏర్పాటు చేయడం వంటి విషయాలు శిలాశాసనాల్లో నేరుగా ఉన్నాయి. ఇవి ఊహాగానాలు కాదు, రాతపూర్వక ఆధారాలు.
నాలుగవది ధర్మ విజయం. అశోకుడి దృష్టిలో నిజమైన విజయం యుద్ధంలో గెలవడం కాదు. నైతికత, కరుణ, సహనం ద్వారా ప్రజల మనసులు గెలవడమే అసలైన విజయం అని ఆయన చెప్పాడు. దీనినే ఆయన ధర్మ విజయం అని పేర్కొన్నాడు.
ఇక్కడ ఒక ముఖ్యమైన ప్రశ్న వస్తుంది. ఈ శిలాశాసనాలు చెక్కిన స్తంభాల పైన అశోకుడు ఒక్కొక్క జంతువును ఎందుకు ప్రతిష్ఠించాడు?
అశోక స్తంభాలపై ఉన్న జంతువులు దేవతలుగా పూజించడానికి పెట్టినవి కావు. అవి ఆయన ప్రకటించిన ధర్మ భావనలకు ప్రతీకలుగా ఉపయోగించిన కళా చిహ్నాలు మాత్రమే.
సింహం శక్తి, ధైర్యం, న్యాయపాలనను సూచిస్తుంది. ఇది రాజు ప్రజల పట్ల ధర్మబద్ధంగా ఉండాలనే అర్థాన్ని ఇస్తుంది.
ఎద్దు నియమం, బాధ్యత, స్థిరత్వానికి సూచకం. రాజ్యపాలన క్రమశిక్షణతో సాగాలి అన్న భావన దీనిలో ఉంది.
ఏనుగు సహనం, జ్ఞానం, కరుణకు చిహ్నం. అహింస, జన కల్యాణం అనే అశోక ధర్మానికి ఇది సరిపోయే ప్రతీక.
గుర్రం చురుకుదనం, ధర్మ సందేశం ప్రజల మధ్య వేగంగా వ్యాప్తి చెందాలనే భావనను సూచిస్తుంది.
ఇక్కడ మరో ముఖ్యమైన చారిత్రక స్పష్టత అవసరం. సాధారణంగా ప్రజల్లో “అశోకుడు స్తంభాలపై సింహాలను మాత్రమే చెక్కించాడు” అనే భావన ఉంది. ఇది పూర్తిస్థాయి నిజం కాదు.
సార్నాథ్లో లభించిన నాలుగు సింహాల స్తంభ శిరోభాగం భారత జాతీయ చిహ్నంగా మారిన కారణంగా, అశోక స్తంభం అంటే సింహమే అన్న భావన బలపడింది. కానీ పురావస్తు ఆధారాల ప్రకారం అశోకుడు సింహాలతో పాటు ఏనుగు, ఎద్దు, గుర్రం వంటి జంతు శిరోభాగాలను కూడా వేర్వేరు స్తంభాలపై చెక్కించాడు.
సంకిసా ప్రాంతంలో ఏనుగు శిరోభాగం కలిగిన స్తంభం, రాంపుర్వా ప్రాంతంలో ఎద్దు మరియు గుర్రం శిరోభాగాలు కలిగిన స్తంభాలు లభించాయి. ఇవన్నీ శిలాశాసన శైలి, బ్రాహ్మీ లిపి, అశోక కాలపు పాలిష్ సాంకేతికత ఆధారంగా మౌర్య కాలానికే చెందినవిగా గుర్తించబడ్డాయి.
అంటే ప్రతి అశోక స్తంభంపై సింహమే లేదు. ప్రాంతం, సందేశం, సందర్భాన్ని బట్టి వేర్వేరు జంతు చిహ్నాలను ఉపయోగించారు. ఇవి మతపరమైన ఆరాధన కోసం కాకుండా, ధర్మానికి సంబంధించిన నైతిక విలువలను ప్రజలకు దృశ్యరూపంలో అర్థమయ్యేలా చెప్పేందుకు ఉపయోగించిన కళా ప్రతీకలు మాత్రమే.
ఈ జంతువులు ఏ మత దేవతల వాహనాలు కావు. శిలాశాసనాల్లో శివుడు, విష్ణువు, యజ్ఞాలు, వేదాలు లేదా హిందూ ఆరాధనా విధానాలకు సంబంధించిన సూచనలు ఎక్కడా కనిపించవు.
కాబట్టి అశోక శిలాశాసనాలను నేరుగా చదివితే స్పష్టంగా తెలుస్తుంది. ఆయన పాలన బలం మీద కాదు, ధర్మం మీద నడిచింది. ఈ ధర్మం ఏ మతానికీ పరిమితం కాదు. అది మానవీయ విలువల సమాహారం మాత్రమే.
ఇవి అభిప్రాయాలు కాదు. రాళ్లపై చెక్కబడిన చారిత్రక వాస్తవాలు.
