Сүүрбэhис үйэ бастыҥ сахата
🌎2022 - ϴрɵспүүбүлүкэ 100 сылыгар РФ, СӨ культуратын үтүөлээх үлэһитэ,
Россия музейдарын Союһун Президиумун Бочуоттаах чилиэнэ, Хотугу Форум Академига, Духуобунас Академиятын Бочуоттаах Академига,
Таатта улууһун бочуоттаах гражданина Егор Спиридонович Шишигин “Сүүрбэhис үйэ бастыҥ сахата” диэн ыстатыйа бэлэмнээн Былатыан Ойуунускай аатынан СӨ судаарыстыбатын музейыгар туттарбыта.
Егор Спиридонович тэттик ыстатыйатыгар Былатыан Ойуунускай олоҕун кэпсиир саргылаах үлэтин, уустук олоҕун таарыйбыта. Өрөспүүбүлүкэ күнүгэр саха сайдар олоҕун түстээбит Былатыан Ойуунускай туһунан олоҕун устата саха устуоруйатын үөрэппит, музей дьыалатын баһылаабыт Егор Спиридонович Шишигин суруйуутун бэлэмнээн таһаарабыт.
***
Ааспыт, сүүрбэhис үйэ бастыҥ киhитинэн, бастыҥ сахатынан кимий диэн миигиттэн ыйыталлара буоллар, тута мɵккүɵрэ суох Платон Алексеевич Ойуунускай диэх этим, кини саҥа олоҕу олохтооhуҥҥа, сайыннарыыга барытыгар бастакы, норуотун сирдээччи, дьиҥнээх лидер, суолу ыйааччы, тэлээччи.
Дьɵксɵ, ϴктɵɵп революциятын иннинэ, Томскай куоракка үɵрэнэ сылдьан, Сибиир федеративнай республика буолуохтаах, Сибиир норуоттара культурнай автономияны ылыах тустаахтар диэн доҕоругар Максим Аммосовка суруйар, бу куоракка үɵрэнэ сылдьар саха ыччатын түмпүттэрин, норуоттарын туhугар охсуhуохтаахтар, онно бэлэмнэнэллэрин туhунан кэпсиир. Υɵрэнэр кэмигэр бассабыык баартыйаҕа киирэр, Саха сиригэр кɵскɵ сылдьыбыт бассабыык Василий Иванович Шамшин мэктиэлээбит (Колчак Сибиири ылбыт кэмигэр үлэ наркомун комиссарынан үлэлии сылдьан ытыллыбыт). Платон Алексеевич ɵссɵ Дьокуускайга 1917 с. Олунньутааҕы революция кэнниттэн куорат миитинигэр доҕорунуун Максим Аммосовтыын саха баайдарын, тойотторун, ыраахтааҕы былааhын утаран, революцияны ɵйүүр наадатын туhунан уоттаах-тɵлɵннɵɵх тыл эппиттэр, сахаларга сɵҕɵн-махтайан тыл бɵҕɵ тарҕаммыт: “Таатта уола Былатыан Сэлэпсиэп, Нам уола Махсыым Омуоhап баайдары, тойоттору утары тыл эппиттэр. Дьэ сүрдээх тыллаах уолаттар эбит!”, - диэн. Кинилэр харизмалара мантан ыла саҕаламмыт, саха дьоно кинилэри ылыммыттар, итэҕэйбиттэр, лидер буолбуттар....
1918 сыллаахха Рыдзинскай этэрээтин кытта Саха сиригэр сэбиэскэй былааһы олохтуур ЦентроСибирь боломуочунайынан ананан кэлбитэ. Кэлин Колчак былааhа эстибитин кэннэ губревком Председателинэн олус ыарахан, “Байыаннай коммунизм” кэмигэр үлэлээбитэ. Саха АССР 1922 сыллаахха муус устар 27 күнүгэр тэриллээтин кытта бырабыыталыстыба (Совет народных комиссаров) бастакы бэрэссэдээтэлинэн, онтон Саха Киин Ситэриилээх Комитетын (ЯЦИК) бастакы бэрэссэдээтэлинэн талыллыбыта.
Ити кэмҥэ П.А.Слепцов (Ойуунускай буола илигэ, бу литературнай псевдонимын 1934 с.араспаанньа оҥостуммута) доҕотторун М.К.Аммосовы, И.Н.Бараховы, С.М. Аржакову, С.В.Васильевы уо.д.а. кытта Саха сиригэр, сахаларга, олохтоох омуктарга тыын боппуруоһун: РСФСР састаабыгар Саха АССР тэриллиитин, сэбиэскэй былааһы олохтооһуҥҥа, бөҕөргөтүүгэ, сайыннарыыга бастакы кэккэҕэ сылдьыбыта, салайсыбыта.
Төһө да эппиэттээх үлэҕэ сырыттар бастакынан саҥа былааһы туойбута, ырыалары-хоһооннору айбыта, Саха сэбиэскэй литературатын киэҥ хоннохтоохтук, талааннаахтык саҕалаабыта, пролетарскай суруйааччылар Сойуустарын тэрийбитэ, салайбыта. М.А.Шолохов биир үбүлүɵйүгэр Москваҕа буолбут суруйааччылар бастакы съезтэрин туhунан киинэ сурунаалга Ойуунускайы, Амма Аччыгыйын устубуттарын түhэн, кɵрɵн турабын. Хаhыакка суруйбутум да, ким да болҕомтоҕо ылбатаҕа. кɵрдɵɵбүт киhи, булуо эбитэ буолуо... Сахалартан бастакынан науканан дьарыктаммыта, аспирантураҕа үөрэнэн бастакынан лингвистика наукатын кандидата буолбута. Сахалар төрүттэрин, итэҕэллэрин, олохторун үөрэппитэ. Саха бастыҥ олоҥхотун “Дьулуруйар Ньургун Боотуру” суруйбута, олоҥхону үөрэтиини, хомуйууну саҕалаабыта. Саха бастакы научнай-чинчийэр тэрилтэтин – Тыл уонна культура институтун тэрийбитэ, бастакы директорынан үлэлээбитэ. Сахалыы алфабиты ылынан, кинигэлэри бэчээттиир сорук турбутугар Издательствоны тэрийэн, эмиэ бастакынан директордаабыта. Киһи сөҕөр, хайдах барытыгар тиийинэн үлэлээбитэ буолуой? Аны барытыгар үтүө түмүктэрдээх.
