ՔՐԴԱԿԱՆ ԽԱՂԱՔԱՐՏԸ. ՊԱՏԵՐԱԶՄԻ ՆՈ՞Ր ՓՈՒԼԸ
Արդեն մոտ մեկ շաբաթ տևող իրանա-իսրայելա-ամերիկյան պատերազմում, չնայած դրա այլևս երկարաժամկետ բնույթին, կարծես թե թևակոխում ենք նոր փուլ։ Այս հյուծիչ պատերազմի վերջին ժամերին գլխավոր «ինտրիգը» կապված է քրդերի հետ, որոնց, ըստ ամենայնի, վերապահված է այս փուլում դառնալ ամերիկա-իսրայելական «կինոյի գլխավոր հերոսը»։
Փորձեմ հակիրճ բացատրել։
▪️Ձախողելով պատերազմի հիմնական մարտավարությունը (սպանել Իրանի ղեկավարությանը և ներքին դժգոհության ալիքի միջոցով հասնել կամակատար նոր ռեժիմի հաստատմանը)` այժմ Իսրայելը և ԱՄՆ փորձարկում են նոր մարտավարություններ: Այստեղ պետք է հիշել, որ բացառապես օդային հարձակումների (առանց ցամաքային գրոհի) միջոցով իշխանափոխություն կատարելու տարբերակը չի աշխատում գրեթե ոչ մի տեղ, առավել ևս` Իրանի դեպքում: Հետևաբար խնդիր է դրված ուժեղացնել/մեծացնել այն քայլերը, որոնք կնպաստեն Իրանի ներքին քայքայմանը:
▪️Պետք է նշել, որ Իրանի մասնատումը առաջին հերթին իսրայելական ծրագիր է: ԱՄՆ թեև հասկանում է, որ մասնատված Իրանը կարող է լիակատար քաոս առաջացնել տարածաշրջանում և հետևաբար ստեղծել նոր անկանխատեսելի խնդիրներ իր ու դաշնակիցների համար, այնուամենայնիվ փաստացի առաջնորդվում է իսրայելական ծրագրով: Պատճառը, կարծում եմ, այն է, որ ԱՄՆ ղեկավարությունը չունի այլ, ավելի լավ ծրագիր, որը թույլ կտա հնարավորինս արագ ու հեշտ հասնել հաղթական ավարտի (պարզ չէ նաև, թե որն է ԱՄՆ համար հաղթանակը): Այսինքն չկա exit strategy, ինչից օգտվում է Իսրայելը:
▪️ Այս տրամաբանությունից ելնելով կարծես թե վերջին ժամերին գործի է դրվում նոր «խաղաքարտ»` տարածաշրջանի քրդական գործոնը: Արդեն տարիներ ի վեր Իսրայելը և ԱՄՆ աշխատում ու աջակցում են քրդերին` բառի բուն իմաստով զինելով վերջիններիս: Այժմ, դատելով առկա տվյալներից, հարձակվողների ռազմավարական ծրագիրը մոտապես հետևյալն է. դրդել քրդական տարբեր զինված խմբերին (առաջին հերթին՝ Իրանի ներսում գործող մանր միավորներին) փաստացի զինված ապստամբություն բարձրացնել Իրանի հյուսիս-արևմուտքում (Թուրքիայի սահմանի երկայնքով), որը կհանգեցնի Իրանի ներսում քաոսի, ներէթնիկ բախումների ու արդյունքում կհանգեցնի երկրի փլուզմանն ու մասնատմանը։ Կից քարտեզում քրդերի բնակեցման մոտավոր վայրերն են (նշված նարնջագույնով):
▪️Այս նպատակով արդեն իսկ տարվում են աշխատանքներ, ինչի մասին են վկայում ԱՄՆ նախագահի հեռախոսազրույցները Իրաքի քրդական ուժերի ղեկավարների հետ, քրդական մանր խմբավորումների միասնական հայտարարությունները նման սցենարի հնարավորության մասին, ինչպես նաև այն տեղեկությունները, որ ամերիկյան CIA-ը վերջին ամիսներին ակտիվորեն զինել է վերջիններիս:
Սրան պետք է հավելել նաև այն, որ հարձակվողների ավիահարվածները մասնավորապես թիրախավորում են հիմնականում Իրանի արևմտյան շրջանները և սահմանային գոտին` թուլացնելով այդ հատվածում Իրանի իշխանությունը:
▪️Հենց այս քրդական զինյալները կարող են ծառայել որպես «ցամաքային ուժեր», որոնք պիտի օգնեն դաշնակիցներին հասնել Իրանի թուլացմանը և ոչնչացմանը:
▪️Սակայն այս քայլը որքան վտանգավոր է Իրանի համար, այդչափ էլ խնդրահարույց է հարձակվողների համար: Էթնիկ հիմքով անջատողականության սպառնալիքը կարող է ստիպել իրանցիներին էլ ավելի համախմբվել իշխանության շուրջ` բերելով հակառակ արդյունքը: Միաժամանակ` քրդական գործոնը կարող է խնդրահարույց լինել այլ պետությունների համար ևս: Սա առաջին հերթին վերաբերում է Թուրքիային, որը որևէ դեպքում ուրախ չի կարող լինել քրդական ուժեղ ու հաջող միավորումների առաջխաղացմամբ` սեփական քրդական գործոնն ունենալով:
Այս ցանկը կարելի է շարունակել Սիրիայի ու Իրաքի օրինակով:
▪️Հետևաբար քրդական խաղաքարտը ավանտյուրա է, որի հետևանքները կարող են լինել չափազանց աղետաբեր: Հուսանք, որ այն իրականություն չի դառնա և գործ ունենք քարոզչական օպերացիայի հետ:
Պատերազմի երկարումը նշանակում է, որ այն ամեն պահ կարող է ունենալ անկանխատեսելի դրսևորումներ` ներառելով նոր տարածքներ ու դերակատարներ: Ուստի զգոնությունը թուլացնելու ժամանակ չէ: Օրինակ` պարենային ու այլ նյութերի պաշարներ ստեղծելը պետք է լինի մեր պետության առաջնահերթություներից:
պ.գ.թ., թյուրքագետ Վարուժան Գեղամյան |
