عیدگاه

Public

مشاهده کانال

نمی‌توانید بپیوندید؟ @vahididgah

۲.۲k عضو

به‌روزرسانی شده: May 18, 2026 at 7:07 AM

عیدگاه

||شعر و ادبیات|| اینستاگرام: www.instagram.com/vahid_idgah یوتیوب: www.youtube.com/@vahididgah

@vahididgah is a dedicated channel for wwwinstagramcomvahid_idgah and wwwyoutubecomvahididgah with regular updates in مد، زیبایی و سبک زندگی

رتبه‌بندی

رتبه‌بندی جهانی

#456

رتبه‌بندی زبان

#45

رتبه‌بندی دسته‌بندی

#23

-1

رشد مشترکان (6 روز گذشته)

مجموع: 2.2K

رشد 24 ساعت: +0 0%

آخرین پست‌ها

عیدگاه

۲۹ اردیبهشت ۱۴۰۵، ۰۳:۱۸

هجای بلند و کشیده در پایان مصراع برابرند؟

شبیه به این جمله را در نوشته‌های عروض‌نویسان امروز بسیار می‌بینیم که «هجای کشیده در پایان مصراع برابر با هجای بلند است یا بلند محسوب می‌شود و برای شاعر از نظر وزن فرقی نمی‌کند که کدام را به کار ببرد، چون کمّیت این دو در موضع گفته‌شده یکسان است و تمایزشان خنثی است».
نخست باید گفت که کمّیت هر دو یکسان نیست و این واقعیتی قطعی است که به زبان ریاضی و فیزیک قابل تبیین است. اینکه استفاده از هر دو این هجاها (بلند و کشیده) در بخش پایانی بسیاری از وزن‌ها، یعنی وزن‌هایی که درازا و امتدادشان کمتر از یک دایرهٔ عروضی است، مُجاز است، به معنای متمایز نبودن و یکسان بودن این دو هجا نیست. از این رو، سزاوار است که مطابق با شیوهٔ عروضیِ دکتر عبّاس ماهیار، میان بلند و‌ کشیده فرق بگذاریم و دومی را در پایان مصراع‌ها با علامت یک‌ هجای بلند و یک نقطه (_.) نشان دهیم تا فرقش با اوّلی که به صورت «_» نشان داده می‌شود، نمایان شود، خواه در وزن‌های کامل و سالم، خواه در وزن‌های کوتاه‌تر از دایره‌های عروضی.
دیگر اینکه بسیاری از شاعران قدیم، به ویژه شاعران سده‌های چهارم و پنجم و ششم، از اینکه در وزن‌های سالم و کامل و‌ مطابق با یک دایرهٔ عروضی، مصراع‌های شعر خود را با هجای کشیده تمام کنند یا به سخن دیگر، در پایان مصراع‌ها یک صامت یا دو صامت افزون بر وزن بیاورند، در اغلب موارد پرهیز ورزیده‌اند. از همین روی کلماتی چون «کوتاه» و «آگاه» را در چنین مواضعی به صورت «کوته» و «آگه» آورده‌اند، مانند دو بیت زیر:
چرا عمر طاوس و درّاج کوته
چرا مار و کرکس زید در درازی
(تاریخ بیهقی، چاپ دکتر فیّاض، ص ۴۸۲)

چو سوی حکمت دینی بیابی ره شوی آگه
که افلاطون همی بر خلق عالم باد پیماید
(دیوان ناصر خسرو، چاپ دانشگاه، ص ۴۰)

از این رو به هنگام آوردن صامتی افزون بر وزن در پایان مصراع نخست، مصراع دوم را با الف یا مصوت «وُ» (واو عطف فارسی) آغاز می‌کردند تا با خوانشی ادغامی، صامت مورد نظر جزو مصراع دوم شود و وزن مصراع نخست از حدّ دایرهٔ عروضی درنگذرد، چنان‌که در بیت زیر از دیوان منوچهری می‌بینیم:
خریدار من تاج عمرانیانست
و تو خادم تاج عمرانیانی
(چاپ دکتر آبادیان، ص ۴۱۴)

توضیح قاعدهٔ مورد بحث در نوشته‌ای کوتاه و فنّی امّا ناقص و بسط‌نیافته از استاد جلال همایی که در متون منظوم کهن تتبّع فراوان کرده بود، دیده می‌شود (مقالهٔ «یک قاعدهٔ شعری»، مجلّهٔ مهر)، امّا سخن او چنان‌که باید مورد توجّه و تأیید قرار نگرفت، به ویژه از آن رو که مثال‌های نقضی برای آن می‌توان آورد. امّا قاعدهٔ مورد نظر با همهٔ موارد نقضش، چندان استوار و‌ معتبر است که می‌توان در متن‌شناسی از آن بهره گرفت و بر بنیاد آن به تصحیح برخی از بیت‌های کهن پرداخت.
از جمله می‌توان به همان بیت منوچهری که صورت درست آن از چاپ دکتر آبادیان نقل شد، اشاره کرد که در چاپ دکتر دبیرسیاقی (ص ۱۳۸) به صورت نادرست زیر آمده است و قاعده در آن رعایت نشده:
خریدار من تاج عمرانیانست
تو خود خادم تاج عمرانیانی

در چنین مواقعی نمی‌توان و نباید با یادآوری مثال‌های نقض قاعده که در برابر مثال‌های رعایت قاعده بسیار کم‌شمار هم هست، اصل قاعده را فراموش کرد و با پذیرفتن حکم نادقیق برخی از عروض‌نویسان امروز، حسّاسیت فنی خود را نسبت به کشیده بودن یا بلند بودن هجای پایانی وزن‌های سالم و کامل از دست داد، بلکه باید در قدمت یا اصالتِ شماری از مثال‌های اندک‌شمارِ نقض قاعده تردید ورزید و‌ برخی را هم با اختیارات زبانی روزگاران کهن (تلفّظ نکردن «ت» و یا «د» در پایان کلمات پرکاربرد، مانند «است» یا شناسهٔ «ـند») توجیه کرد.
باری، از جملهٔ مثال‌های نقض قاعدهٔ مورد بحث، بیت زیر از دیوان قطران تبریزی (چاپ فرهنگستان، ج ۱، ص ۲۵۰) است که پایان مصراع نخست آن به هجای کشیده انجامیده است:
به یک سرکشی برشکستی بر آنسانک
رضای تو را سر نهادند یکسر

امّا با توجه به ضبط «سر انسان» و «برایشان» در دو‌ نسخهٔ به‌نسبت مهم، و با توجه به نبود «بر آنسانک» در اکثر نسخه‌ها، باید این ضبط کم‌پشتوانه را به صورت زیر اصلاح کرد:

به یک سرکشی برشکستی سرانشان
رضای تو را سر نهادند یکسر

نکتهٔ دیگر این است که برای شاعران معاصر نیز تفاوت بلند و‌ کشیده مهم بوده است و اصلاً در وزن‌های بسیط و متّفق‌ارکان، یکی از روش‌های پایان‌بندی سطرهای شعر نیمایی که باعث می‌شود سطرهای این نوع شعر را نتوان شبیه به سطرهای بحر طویل، بی‌انقطاع خواند، آوردن هجای کشیده در پایان برخی از مصراع‌هاست و این خود گواهی است بر متمایز بودن این دو هجا برای نوپردازان، چنان‌که در شعر «زمستان» از اخوان ثالث و شعر «در اینجا چار زندان است» از شاملو می‌بینیم (بنگرید به مقالهٔ «نوعی وزن در شعر امروز فارسی» از اخوان ثالث).

◽️ وحید عیدگاه طرقبه‌ای

#عروض
#وزن_شعر
#منوچهری_دامغانی
#قطران_تبریزی

2,850

عیدگاه

۲۹ اردیبهشت ۱۴۰۵، ۰۳:۱۸

شباهت خسرونامه و منطق‌الطیر در ذکر پرندگان

نیاز به توضیح نیست. فقط به این بیت‌های خسرونامه توجه کنید:

الا ای بلبل دستان‌زننده
گهی جان‌بخش و گه بر جان زننده
چو یوسف‌رویی و داودآواز
زبور عشق چون بلبل کن آغاز...

الا ای تنگ‌باز تیزپرواز
چو در عالم نداری یک هم‌آواز
دمی گر می‌زنی بی انجمن زن
نفس بی خویشتن با خویشتن زن...

الا ای قمری مست خوش‌آواز
ازین خاشاک دنیی خوی کن باز
چو هادی گشته‌ای بگذار شانه
چه خاشه می‌کشی بر آشیانه؟...

الا ای فاخته خوش‌حلقی آخر
ز حلقت جان‌فزای خلقی آخر
گهر داری درون دل برون ریز
ز حلق خویش در صد حلقه خون ریز...

الا ای خوش‌ تذرو سبزجامه
تو خواهی بود گل را پیک نامه
تویی در نطق زیباگوی معنی
به سر میدان برون بر گوی معنی...

و مهم‌تر از همه:

الا ای منطق طیر معانی
زفان جملهٔ مرغان بدانی
چو چندین می‌زنی بانگ ولاغیر
به نطق آور سخن از منطق الطیر...

و باز به همین ترتیب:

الا ای سبز طاوس مقدّس
ز سرسبزیت عکس چرخ اطلس
زمین و آسمان گَرد و بخارت
کواکب بر طبق بهر نثارت...

الا ای کبک کهسار معانی
چو آتش خورده آب زندگانی
بمانده بر کنار از خضر و الیاس
شده مشغول دُر سفتن به الماس...

الا ای مرغ پیش‌اندیش چالاک
ز دنیی چند خواهی برد خاشاک
غریبستان دنیی جای تو نیست
قبای خاک بر بالای تو نیست...

الا ای طوطی طوبی‌نشین خیز
دمی طوبی لک از طوبی شکر ریز
چو هستی قرةالعین معانی
که قوت‌القلب و عین‌الشمس جانی...

الا ای هدهد زرّین‌پر عشق
توی نامه‌بر و نام‌آور عشق
ببر این نامه و عزم سبا کن
ولی افسر بنه منصب رها کن...

الا ای عندلیب باغ بینش
وشاق گلستان آفرینش
چو در خلقت هزار آواز داری
به ترکی و به تازی راز داری...

الا ای شاه‌باز ساعد شاه
کلاهت چیست از ماهیست تا ماه
تو بازی و کلاه تو چنان است
که ترکش نیم‌ترک آسمان است...

در پایان اشارهٔ صریح شاعر (فرید عطّار) به نام خود را هم ببینید:

زهی عطّار از فضل الهی
بحمد اللّه تو داری پادشاهی
توی اعجوبه دوران سخن را
تو دادی زندگی جان سخن را...

زهی عطّار کز مشک معانی
اگر صد نافه بگشایی توانی...
سخن را سایه بر عرش مجید است
که چون خورشید روشن از فرید است...
سخن‌گویان سخن بسیار گفتند
ولی نه شیوهٔ عطّار گفتند...
از آن از شعر من اسرار یابند
که بوی از کلبهٔ عطّار یابند
چو عطّارم جهان پرمشک کردم
ز شعر تر نمدزین خشک کردم...
برون گیر از سخن راز کهن را
زبور پارسی خوان این سخن را

بیت‌ها از نسخهٔ پاریس نقل شد، با اصلاح چند خطای کاتب.


◽️ وحید عیدگاه طرقبه‌ای

#خسرونامه
#عطار_نیشابوری

عیدگاه

۲۹ اردیبهشت ۱۴۰۵، ۰۳:۱۸

📷 Photo

من از خراسان و تو از تبریز و او از ساحل بوشهر
با شعرهامان شمع‌هایی خُرد
بر طاق این شب‌های وحشت برمی‌افروزیم...
/م. سرشک/

3,140

عیدگاه

۲۹ اردیبهشت ۱۴۰۵، ۰۳:۱۸

بیت مدرّج در دیوان ناصر خسرو

شاعران پارسی‌گوی به پیروی از شاعران عرب گاه برخی از بیت‌های خود را به صورت مدرّج می‌سرودند، یعنی نیمی از کلمه‌ای را در پایان مصراع نخست و نیم دیگرش را در آغاز مصراع دوم جای می‌دادند، مانند کلمهٔ «نخچیر» در بیت زیر از ناصر خسرو که دهخدا در مدخل «مدرّج» از لغت‌نامه، مثال زده است:
چو‌شاخ ترّ بررستی و چون نخچيـ
ـر برجستی و‌ شست از سالیان رُستی
(دیوان ناصر خسرو، چاپ دانشگاه، ص ۳۷۳)

ضمن یادآوری اینکه واپسین کلمهٔ بیت یادشده «زِستی» به معنای «زیستی» است، می‌افزایم که بیت بعدی نیز، چنان‌که در دیوان می‌بینیم، مدرّج است:
به گاه معصیت بر اسپ ناشایسـ
ـت و نابایست مر کس را نپایستی
(همان‌جا)

از آنجا که بیت مدرّج یا به اصطلاح، مدوّر را نشان‌دهندهٔ آن دانسته‌اند که واحد شعر عربی بیت است نه مصراع (مقالهٔ «واحد وزن در شعر عربی و فارسی»، ص ۵۵، نوشتهٔ دکتر قهرمانی مقبل)، باید بیت‌های مدرّج ناصر خسرو را نیز نشان آن دانست که برای او و دیگر پارسی‌سرایان هم‌روزگار او واحد شعر بیت بوده است؛ البته باید حساب بیت‌های مدرّج او را از بیت‌های تفنّنی متأخری چون دو بیت زیر جدا دانست:
گفتم مدرّجی که مگر شاه‌زاده ایـ
ـرج بسپرد به حافظه شعر مدرّجم
(ایرج‌میرزا، چاپ محجوب، ص ۷۰)

یکّی از آن قوافل پرباـ
ـران گهرنثار نیامد
(متن کامل ده کتاب شعر اخوان، ج ۱، ص ۱۰۲)

باری، شمار بیت‌های مدرّج ناصر خسرو بیش از این‌هاست و واقعیت این است که برخی از مصداق‌های شعر مدرّج را در دیوان او کاتبان با تحریف و برخی دیگر را خود مصحّحان با بدخوانی از میان برده‌اند، از آن جمله است بیتی از قصیدهٔ معروف «نکوهش مکن چرخ نیلوفری را» که در دیوان (ص ۱۴۳) بدین صورت آمده:
امام زمانه که هرگز نرانده‌ست
برِ شیعتش سامری ساحری را

اما «راندن» در آثار ناصر خسرو با حرف اضافهٔ «بر» کاربرد داشته است و نیاز به مضاف خواندن «بر» نیست:
بدان بر ایشان مهتری راند (زاد المسافر، تصحیح عمادی حائری، ص ۴۳۵)

پیداست که مصححان دیوان خوانش «بر» به سکون «ر» را برهم‌زنندهٔ وزن انگاشته‌اند و با گذاشتن کسره‌ای در زیر «ر»، وزن را به گمان خود اصلاح کرده‌اند، حال آن که باید به مدرّج بودن بیت توجه می‌داشتند و‌ «ت» را از پایان مصراع نخست به آغاز مصراع دوم می‌آوردند و بیت را بدین صورت تصحیح می‌کردند:
امام زمانه که هرگز نرانده‌سـ
ـت بر شیعتش سامری ساحری را


◽️ وحید عیدگاه طرقبه‌ای

#ناصرخسرو

عیدگاه

۲۹ اردیبهشت ۱۴۰۵، ۰۳:۱۸

معنی «گزارش» و «گزارشگر»

اگر مطابق با مدخل «گزارشگر» در  لغت‌نامهٔ دهخدا و  فرهنگ لغات و تعبیرات مثنویهای سنایی، «گزارشگر» را در بیت زیر از حدیقهٔ سنایی «اداکننده، شرح‌دهنده و تفسیرکننده» معنی کنیم، از مقصود شاعر دور می‌افتیم، زیرا چار گوهر (خاک و آب و باد و آتش) و هفت اختر (ماه و ناهید و تیر و خورشید و مریخ و مشتری و کیوان) توانایی تفسیر طرح اولیهٔ (بیرنگ) آفرینش را ندارند:
چار گوهر به سعی هفت اختر
شده بیرنگ را گزارشگر
(تصحیح مدرّس رضوی، ص ۶۷)

یکی از شارحان که «گزارشگر» را «بیانگر» دانسته‌ است، بیت زیر از نظامی را شاهد آورده:
گزارای نقش گزارش‌پذیر
که نقش از گزارش ندارد گزیر
( شرح دشواری‌هایی از حدیقة الحقیقهٔ سنایی، ص ۴۱).

اما چنین بیت‌هایی را باید نشان‌دهندهٔ ارتباط «نقش» و «گزارش» دانست و کلمهٔ اخیر را «نقّاش و نگارگر» معنی کرد، نزدیک به معنی «طرح‌کننده و طرّاح» که در فرهنگ فارسی دکتر معین با شاهد زیر از نظامی آمده:
سخن را گزارشگر نقش‌بند
چنین نقش برزد به چینی پرند
(مدخل «گزارشگر»، سومین معنی)

وحید دستگردی نیز با آنکه در  گنجینهٔ گنجوی «گزارشگر» را تنها «مورّخ» معنی کرده، «گزارا» را در بیت بالا در کنار «نقش»، به معنای «نگارنده» دانسته (شرف‌نامه، ص ۹۱، پانوشت)، نزدیک به معنای «طرّاح» در فرهنگ فارسی معین (مدخل «گزارا»).
در این فرهنک «گزارش‌کن» هم باید مطابق با معنی هشتم مدخل «گزارنده»، به معنای «نقش‌کننده و طرح‌کننده» آورده می‌شد، نه «شرح‌دهنده و مفسّر»؛ گواه این ادّعا شاهدی است که در همان‌جا آمده:
گزارش‌کنِ فرش این سبزباغ
چنین برفروزد چراغ از چراغ
(فرهنگ فارسی، مدخل «گزارش‌کن»).

با دقّت در برخی از شواهد، از جمله شاهد زیر از  المعجم شمس قیس (تصحیح قزوینی و سپس مدرس رضوی، ص ۴۶۲) که در فرهنگ سخن نیز نقل شده است، معنای «گزارش» نیز کاملاً روشن می‌شود:
«شاعر در نظم سخن همچون استاد نسّاج است که جامه‌های متقوم بافد و نقوش مختلف و شاخ برگ‌های لطیف و گزارش‌های دقیق و دوال‌های شیرین در آن بدید آرد».

البتّه این کلمه در پانوشت صفحهٔ یادشده از المعجم به معنای «طرح اوّلیه و بیرنگ» دانسته شده است، که پذیرفتنی نیست و نادرستی‌اش را از بیتی که در آغاز از حدیقه نقل شد، می‌توان دریافت.
گفتنی است که «گزارش» مانند «نقش» با فعل «کردن» نیز به کار می‌رفته است و این با شاهدی از نظامی در  لغت‌نامهٔ دهخدا (مدخل «گزارش کردن») آمده و در فرهنگ سخن تکرار شده.
به یاری جستجوگرهای متنی، می‌توان دریافت که بیشترین کاربرد «گزارش» در معنای «نقش و نگار» در منظومه‌های نظامی دیده می‌شود و در سروده‌های دیگران از جمله خاقانی نیز سابقه دارد:
صحف مینا را ده‌آیت‌ها گزارش کرده شب
از شفق شنگرف و از مه لیقدان انگیخته
(دیوان خاقانی، ص ۳۹۴)

همین بیت نشان می‌دهد که برای «گزارش» نیاز به شنگرف و مرکّب و رنگ بوده است، پس در اینجا مفهوم نگارگری داشته است نه شرح و توضیح (بسنجید با شرح این بیت در گزارش دشواریهای دیوان خاقانی، ص ۵۳۶).
بی‌سبب نیست که در دنبالهٔ بیت حدیقه نیز سخن از رنگ و نگار و صوَر و پیکر (= شکل) به میان آمده:
آن که بی‌خامه زد تو را بیرنگ [متن: نیرنگ]
هم تواند گزاردن بی‌ رنگ...
همه زو‌ یافته نگار و صور
هم هیولانی‌ اصل و هم پیکر
(چاپ مدرّس رضوی، صص ۶۷- ۶۸)

همراهی «گزارش» و «صوَر» در این بیت از تحفة العراقین خاقانی که در شرح و توضیح آن باید بازنگری کرد، نیز دیده می‌شود:
ای رنگ‌آمیز این گهرها
وی از تو‌ گزارش صورها
(چاپ میراث مکتوب، ص ۱۹)

«گزارش» به عنوان اصطلاحی موسیقایی نیز معادل «نقش» بوده است و این در دیوان خاقانی (ص ۲۹) شاهد دارد:
نوازش لب جانان به شعر خاقانی
گزارش دم قمری به پردهٔ عنقا

اگر به لغت‌نامهٔ دهخدا (آخرین معنای مدخل «نقش») رجوع کنیم، می‌بینیم که «نقش»، نوعی از سرود قوّالان که وضع‌کردهٔ خراسانیان است، دانسته شده است. نیز در یادداشتی به خطّ مؤلف (در همین مدخل) که در پژوهش‌های بعدی کمتر بدان ارجاع داده شده است، پس از یادکردِ تعریف «قول، ترانه و تصنیف»، برای این معنی «نقش»، دو شاهد گویا از دیوان حافظ و مجالس النفائس آمده:
۱. مطرب عشق عجب ساز و نوایی دارد
نقش هر نغمه که زد راه به جایی دارد

۲. «...نقشها و تصنیف‌های او در میان مردمان مشهور است»

در بیت اخیر خاقانی نیز با همین کاربرد موسیقایی «گزارش» روبه‌رو هستیم که در شرح دکتر برزگر خالقی به درستی «ترنّم و تغنّی» معنی شده‌ و شاید معنی دقیق‌ترش «تحریر» (در آواز) باشد.

با سپاس از دانشجوی فرهیخته و ممتاز، آقای کیامهر نامور که نگارنده را به برخی از شاهدها و منابع توجّه داد و پس از نگاشتن یادداشت نیز یادآور شد که معنی درست «گزارش» در قصیدهٔ خاقانی، در شرح شادی‌آبادی نیز آمده است.

◽️ وحید عیدگاه طرقبه‌ای

#سنایی_غزنوی #حدیقه
#نظامی_گنجوی #خاقانی

عیدگاه

۲۹ اردیبهشت ۱۴۰۵، ۰۳:۱۸

📷 Photo

کوچه

با تو هستم آی
رهسپار ناشناس هر شبِ این کوچۀ تاریک
با خرامی خسته همچون لغزش خودکار
غم‌پرداز من بر خاطرات کاهی دفتر
-کنده‌کار سنگ قبر روزهای دور یا نزدیک-

در فراموشای این پس‌کوچۀ در خویش
گم‌بوده
ای سترده سایه‌‌ات را کورسویی سرزده زین
پردۀ خاموشی‌اندوده
در نگاهِ بی‌دلیلت هیچ رازی نیست با این
پنجره‌ی بن‌بست
یا دلیل دیگری هم هست؟

گر شنیدی پرسشم را، سطح نمناک هوا را
شیشه‌ای پندار
با سرانگشتی اشارت‌بار
پاسخی بنگار

با تو هستم آی
پاسخی بنگار
نه تو با من نیستی انگار


◽️ وحید عیدگاه طرقبه‌ای

#من_هم_یکی_از_شمایم

3,090

عیدگاه

۲۹ اردیبهشت ۱۴۰۵، ۰۳:۱۸

تحریفی در وجه دین ناصر خسرو

یکی از دگرگشتگی‌های روی‌داده در وجه دین مربوط به آغاز گفتار یازدهم این کتاب است:

«تمامی هر چیز به سه چیز است، ساز آن و میانهٔ آن و‌ پایان آن، پس ساز آن ازین معنی که ما سخن او همی‌گوییم گواست و میانه گواه است و پایان آنست که گواهی مرو را داده است» (به تصحیح غلامرضا اعوانی، ص ۸۴)

از بی‌ربطی و ناهمگونی «ساز» در کنار دو کلمهٔ «میانه» و‌ «پایان» می‌توان دریافت که اشکالی در کار است. این اشکال با برخی از توجهات لغوی به ویژه با در نظر گرفتن بیت‌هایی مانند این بیت از دیوان ناصر خسرو به سادگی برطرف می‌شود:

اگر دانی که مهمانی چرا پس پست بنشستی [متن: ننشستی]
نباید [متن: بباید] بهر تو یکسر ز خوان ساران و پایانش
(چاپ دانشگاه، ۱۳۵۷، ص ۲۳۳)

همچنین است چند بیت زیر که در لغت‌نامهٔ دهخدا (مدخل «ساران») به عنوان شاهد آمده است:

به طاعت بست شاید روز و شب را
به طاعت بندمش ساران و پایان
(همان، ص ۱۰۸)

چون سخن‌گوی بود آخر کار
جز سخن چون روا بود ساران؟
(همان، ص ۲۴۰)

اگر حکمت بیاموزی تو تخمی چرخ گردان را
توی ظاهر توی باطن توی ساران توی پایان
(همان، ص ۲۸۸)

پیداست که لغت مورد نظر «ساران» است، متشکل از «سار» (= سر) و «ان» (پسوند نسبت). این کلمه از نظر ساخت کاملا مشابه «پایان» (متشکل از «پای» و «ان») و از نظر معنی، دقیقاً متضاد «پایان» است. البته از آنجا که «پایان» در گذشته، مطابق با گویش امروزی مناطقی از شرق خراسان، به معنای «پایین» هم به کار می‌رفته است، «ساران» را نیز می‌توان (افزون بر «آغاز» و «سرآغاز») «بالا» هم معنی کرد، خواه بالای سر کسی باشد، خواه بالای مجلس، خواه بالای خانه. در نخستین بیت ناصر خسرو کلمهٔ مورد بحث دقیقاً مطابق یکی از معنی‌های «سر» به کار رفته است، همان که امروز در ترکیب اضافی «سر سفره» متداول است.
بنا بر آنچه گفته آمد، در وجه دین سخن بر سر «آغاز» و «میانه» و «پایان» است و «ساز آن» دگرگشتهٔ «ساران». به نظر می‌رسد که الحاق ضمیر «آن» به «ساز» در ضبط دگرگشتهٔ «ساز آن» باعث شده است که کاتبان این ضمیر الحاقی را بعد از «میانه» و «پایان» نیز بیاورند. از این روی، نگارنده بر آن است که نخستین جمله از بند نقل‌شده در سرآغاز گفتار یازدهم وجه دین چنین بوده است:

«تمامی هر چیز به سه چیز است، ساران و میانه و‌ پایان»

اینکه در جملهٔ بعدی هم «آن» فقط بعد از «ساز» آمده، نه پس از «میانه» و «پایان» تأییدی است بر آنچه گفته شد. اکنون جملهٔ مورد نظر را با اصلاح «ساز آن» به «ساران» بار دیگر نقل می‌کنیم:

«پس «ساران» ازین معنی که ما سخن او همی‌گوییم گواست و میانه گواست [متن: گواه است] و پایان آن است که گواهی مرو را داده است»

◽️ وحید عیدگاه طرقبه‌ای

#ناصر_خسرو

عیدگاه

۲۹ اردیبهشت ۱۴۰۵، ۰۳:۱۸

📷 Photo

ابیات پراکندهٔ شاهنامه در منابع کهن
دکتر علی غلامی
انتشارات دکتر محمود افشار، ۱۴۰۴

کتابی است پاکیزه و آراسته و خوش‌موضوع که از دیدگاه‌های گوناگون می‌تواند شاهنامه‌پژوهان و علاقه‌مندان به فرهنگ ایرانی را به کار آید. آگاهی از اینکه کدام بیت‌های شاهنامه برای نویسندگان روزگاران پس از فردوسی جالب بوده است و اینکه نویسندگان و کاتبان با چه تغییرات و تفاوت‌ها و تحریف‌هایی بیت‌های اصیل فردوسی یا بیت‌های منسوب به وی را نقل کرده‌اند، از فواید مهم پژوهش نشریافتهٔ دکتر علی غلامی است.
همچنین اینکه چه منابعی بیت‌های شاهنامه را با نزدیک‌ترین همسانی‌ها با چاپ دکتر خالقی مطلق آورده‌اند، از مطالعهٔ کتاب ابیات پراکندهٔ شاهنامه دریافته می‌شود.
مؤلف گرامی کوشیده است که بنیاد کار خود را بر کهن‌ترین سندها از هر متن بگذارد و از اعتماد به نسخه‌های چاپی پرهیز کند.
در اینجا یکی از معروف‌ترین و پراستنادترین بیت‌های فردوسی در منابع کهن را از کتاب نقل می‌کنم:

اگر بار خار است خود کشته‌ای
وگر پرنیان است خود رشته‌ای
(ابیات پراکندهٔ شاهنامه، ص ۵۵۳)

◽️ وحید عیدگاه طرقبه‌ای

2,890

عیدگاه

۲۹ اردیبهشت ۱۴۰۵، ۰۳:۱۸

آرزوی تندرستی

از دوست دیرینهٔ عزیزم دکتر محمد افشین‌وفایی شنیدم که دکتر جلال خالقی مطلق بر بستر بیماری است. شنیدن این خبر باعث تأثر شد. با هر دید و پسندی که به کارنامهٔ پربار این شاهنامه‌شناس بزرگ و خدمتگزار راستین فرهنگ ملّی ایران بنگریم، کوشش‌های پرثمر او را در شاهنامه‌پیرایی و همّت والایش را در شاهنامه‌پژوهی نمی‌توانیم انکار کنیم. کمترین نتیجهٔ تلاش‌های راه‌گشا و پی‌گیرانهٔ او که خود دستاورد کمی نیست، منسوخ شدن این جمله است که «معتبرترین چاپ شاهنامه چاپ مسکو است».
اگر برخی از پژوهشگران و ادیبان همچنان جملهٔ منسوخ‌شدهٔ بالا را جدّی می‌گیرند و تصحیح خالقی مطلق را معتبرترین چاپ شاهنامه نمی‌شمارند یا از استناد و‌ ارجاع بدان پرهیز می‌ورزند، اصرار و خودداریشان در نظر اهل تحقیق وزنی ندارد و بیش از هر چیز به اعتبار تحقیقات خودشان لطمه می‌زند.
باری، برای استاد ارجمند، دکتر جلال خالقی مطلق، آرزوی تندرستی دارم تا بار دیگر توش و توان خود را بازیابد و به ره پوییدن در مسیر ارجمند فردوسی‌شناسی و‌ شاهنامه‌پژوهی ادامه دهد. چنین باد.

◽️ وحید عیدگاه طرقبه‌ای

12,600

165

عیدگاه

۲۹ اردیبهشت ۱۴۰۵، ۰۳:۱۸

اصلاح یکی از بیت‌های تحریف‌شدهٔ شاهنامه

کنار گذاشتن ضبط اغلب دست‌نویس‌ها و تصوّر نادقیق از برخی از قواعد معنایی و فنّی شعر فردوسی باعث شده است که در تصحیحی که بیش از همهٔ چاپ‌های شاهنامه انتظار درست بودن از آن می‌رود، گاه اشکال‌های عجیب و غریبی به وجود بیاید و سخن فردوسی تحریف شود. یکی از این تحریف‌ها مربوط به بیتی است از داستان جنگ هاماوران که در آن (مطابق با تصحیح شاهنامه‌شناس ارجمند، دکتر خالقی مطلق) خوزیان با رومیان قافیه شده است و این آشکارا خلاف قواعد قافیه است، زیرا نمی‌شود به صرف داشتن یای نسبت، کلمات را با هم قافیه کرد، وگرنه کلمات منسوب جمع‌بسته‌شده‌ای از قبیل مشهدیان و نیشابوریان و سبزواریان و شاهرودیان و دامغانیان و گرمساریان و ورامینیان با هم قافیه می‌شدند، که نمی‌شوند. چون حرف رَویّ مشترک ندارند.
به هر روی، مصحح گرامی قاطعانه نوشتند که «قافیه هیچ‌ اشکالی ندارد» (یاری قاقیه در پیرایش برخی از بیت‌های شاهنامه»، ۲۵۲)، اما پس از گذشت سال‌ها، از نظر خود برگشتند و پذیرفتند که قافیهٔ مورد نظر نادرست است (گزارش شاهنامه، جلد اول، ص ۶۲۹).
باری، تصحیح بیت‌ (به ویژه مصراع دوم آن) همچنان نادرست ماند و مطابق با ضبط چاپ‌‌های متداول شاهنامه اصلاح نشد.

مصحح ارجمند که بی میان بودن لشکر را در ضبط اغلب نسخه‌ها (یکی لشکری بی‌کران و میان) غیر منطقی می‌دیدند، در ردّ آن، چنین آوردند:
«سواد نگارنده به لشکر بیکران قد می‌دهد ولی از دریافت معنی لشکر بی‌میان عاجزم» («یاری قافیه در پیرایش برخی از بیت‌های شاهنامه»، ص ۲۵۱)
نیز افزودند که «ایشان خوب بود عبارت لشکری بی‌میان را برای نگارنده و امثال او معنی می‌کردند» (همان، ص ۲۵۲).

توضیح این جانب دربارهٔ صورت درست بیت مورد نظر، در یادداشت زیر (آینهٔ پژوهش، مهر و آبان ۱۴۰۰) آمده است:

میان و کرانه

یکی از بیت‌های  شاهنامه که در ویراست دکتر خالقی مطلق بر اثر ­خطای روش­‌شناختیِ کنار گذاشتن اجماع دست‌نویس‌ها دچار تحریف شده‌است بیت زیر است:

ز بربر بیامد سوی خوزیان
یکی لشکری پیکر از رومیان
(فردوسی،  ۱۳۸۶، ج ۲، ص ۹۲).

پیشتر در جایی یادآور شده بودم که چه «خوزیان» که ضبط هیچ نسخه‌ای نیست، چه «سوریان» که ضبط اغلب نسخه‌هاست با «رومیان» قافیه نمی‌شود و «پیکر از رومیان»، چنان که برخی از پژوهشگران دریافته­‌اند (نقوی، ۱۳۸۴، ص ۱۳۶)، دگرگشتهٔ «بیکران و میان» است  (عیدگاه طرقبه­‌ای، ۱۳۹۲، ص ۲۴۴- ۲۴۵).
امّا مصحّح ارجمند نپسندیدند و قافیه را بی­‌اشکال دانستند و بر ضبط نااستوار «پیکر از رومیان» که خلاف اغلب سندهاست پای فشردند و کران و میان نداشتن لشکر را با منطق سازگار ندیدند (خالقی مطلق، ۱۳۹۲، ص ۲۵۱).
امّا لازم نیست که سخنان فردوسی به شرط سازگار بودن با منطق مورد نظر مصحّح در متن جای بگیرد. مهم این است که نویسش اختیارشده مبتنی بر اغلب سندهای کهن باشد، که «پیکر از رومیان» چنین نیست و تنها با دست­نویس کاما مطابق است (فردوسی، ۱۳۸۶، ج ۲، ص ۹۲، نسخه­‌بد­ل­‌ها).
وانگهی، کران و میان نداشتن لشکر که کنایه از بزرگ بودن آن است، در شاهنامه باز هم دیده می‌شود:

سپه را میان و کرانه نبود
همان بخت نوذر جوانه نبود
(فردوسی، ۱۳۸۶، ج ۱، ص ۲۹۳)
سپه را میان و کرانه نبود
همان بخت دارا جوانه نبود
(همان، ج ۵، ص ۵۴۶).
پس دلیلی برای نپذیرفتن آن نمی­‌ماند. اینک صورت درست بیت مورد بحث، مطابق با اغلب نسخه‌ها، بدون غلط قافیه:

ز بربر بیامد سوی سوریان
یکی لشکری بی کران و میان.

منابع
خالقی مطلق، جلال، ۱۳۹۲: «یاری قافیه در پیرایش برخی از بیت­های شاهنامه»، آینۀ میراث، شمارۀ ۵۳، صص ۲۴۵- ۲۶۲.
عیدگاه طرقبه­‌ای، وحید، ۱۳۹۲: «تصحیح بیت­هایی از شاهنامه به یاری قافیه»، آینۀ میراث، شمارۀ ۵۲، صص ۲۳۹- ۲۶۰.
فردوسی، ۱۳۸۶: شاهنامه، به تصحیح جلال خالقی مطلق، تهران، مرکز دایرةالمعارف بزرگ اسلامی.
نقوی، نقیب، ۱۳۸۴: شکوه سرودن، مشهد، داشگاه فردوسی.

◽️ وحید عیدگاه طرقبه‌ای

#شاهنامه

Showing 10 of 10 posts

No more posts

رتبه‌بندی

ورود لازم است

نظرات کاربران (0)

هنوز هیچ نظری وجود ندارد. اولین نفری باشید که نظر خود را به اشتراک می‌گذارید!

کانال‌های تلگرام مرتبط

Loading recommended channels...

عیدگاه

عیدگاه

رتبه‌بندی

رشد مشترکان (6 روز گذشته)

آخرین پست‌ها

رتبه‌بندی

نظرات کاربران (0)

کانال‌های تلگرام مرتبط

stargirlplanet 🍥🎼️🪷

❣دنــیای تــــرفـنــــــد❣

تولیدوپخش دکوریجات طاووسی

پخش عمده محصولات آرایشی بهداشتی-گناوه

فروشگاه معجزه۱💎

مطلقات ومحرومات الخليج🏅 🇶🇦🏅🇴🇲🏅🇦🇪🏅🇧🇭🏅🇰🇼🏅🇸🇦🏅

♡ آرایشی ایران قشم دورود ♡

عطر و ادکلن اورجینال با یوتا

کانال‌های تلگرام مرتبط

stargirlplanet 🍥🎼️🪷

❣دنــیای تــــرفـنــــــد❣

تولیدوپخش دکوریجات طاووسی

پخش عمده محصولات آرایشی بهداشتی-گناوه

فروشگاه معجزه۱💎

مطلقات ومحرومات الخليج🏅 🇶🇦🏅🇴🇲🏅🇦🇪🏅🇧🇭🏅🇰🇼🏅🇸🇦🏅

♡ آرایشی ایران قشم دورود ♡

عطر و ادکلن اورجینال با یوتا

نظرات کاربران (0)

آخرین پست‌ها