Нодир ривоятлар
📜«Занбурия масаласи» ҳақида эшитганмисиз?
«Занбурия масаласи» (Ари масаласи) — араб тили грамматикаси (наҳв) тарихидаги энг машҳур мунозара ҳисобланади. Бу баҳс икки буюк имом: Басра мактаби пешвоси Сибавайҳ ва Куфа мактаби етакчиси Кисоий ўртасида бўлиб ўтган.
Тарихий учрашув
Сибавайҳ ёш бўлишига қарамай, ўз даврининг наҳв илми афсонаси эди. У машҳур олим, аруз илми асосчиси Халил ибн Аҳмад Фароҳидийнинг шогирди бўлган. Сибавайҳ бир эҳтиёж ёки молиявий қийинчилик сабабли Басрадан Бағдодга йўл олади.
У ерда Ҳорун Рашиднинг вазири Яҳё Бармакий уни иззат-икром билан кутиб олади. Кўп ўтмай, Сибавайҳга Куфа мактаби етакчиси Кисоий билан илмий баҳс (мунозара) ўтказиш таклиф қилинади.
«Занбурия масаласи» мавзусида баҳс
Мунозаранинг энг муҳим нуқтаси Кисоий томонидан берилган савол бўлди. У Сибавайҳдан қуйидаги гапнинг охири қандай тугашини сўради:
«كنت أظن أن العقربَ أشد لسعة من الزنبور فإذا هو هي أم فإذا هو إياها؟»
«Мен чаённинг чақиши занбур (ари)никидан кучлироқ деб ўйлардим, қарасам, у (чаён) бу (ари) экан»
Сибавайҳ: "Тўғри шакли «Фа иза ҳува ҳия» (فإذا هو هي), яъни охирги сўз бош келишикда бўлиши керак, тушум келишигида бўлиши мумкин эмас", деди.
Кисоий: "Йўқ, сен адашдинг, араблар уни тушум келишигида ҳам айтади, яъни «Фа иза ҳува ийяҳа» (فإذا هو إياها) дейиш ҳам тўғри", дейди.
Баҳс узоқ давом этади. Сибавайҳ ўз фикрини кучли далиллар билан исботлаб беради. Шунда Кисоий масалани ҳал қилиш учун тили бузилмаган, соф араб тилида сўзлашувчи саҳро араблари - аъробийларни чақиришни таклиф қилади.
Ҳакамлик ва адолатсизлик
Ривоятларга кўра, сарой мулозимлари аъробийларни Кисоий фойдасига гувоҳлик беришга кўндиришади. Аъробийлар келгач, Кисоийнинг гапини маъқуллашади. Сибавайҳ улардан гапни талаффуз қилиб беришни сўраганда, улар гапни айтишдан қочишади (чунки табиий тиллари нотўғри шаклни айтишга йўл қўймас эди), фақатгина «Кисоий ҳақ» деб ишора қилишади. Бу эса Сибавайҳнинг аслида ҳақ эканлигига ишора эди.
Якун
Сибавайҳ бу воқеадан, айниқса адолатсизликдан қаттиқ тушкунликка тушади. У саройни маҳзун ҳолда тарк этади ва кўп ўтмай вафот этади. Айтишларича, унинг ўлимига шу мунозарадан кейинги қалбидаги ғам-ғусса сабаб бўлган.
📝Изоҳ: Бу воқеа Сибавайҳга жуда қаттиқ ботади. У ўзининг илмий ҳақиқати инкор этилганидан қаттиқ хафа бўлиб, Бағдодни тарк этади ва кўп ўтмай (тахминан 32 ёшида) вафот этади.
https://www.youtube.com/channel/UC_14dFFh7CjBH4UguCyKmgw/playlists
https://apps.apple.com/gb/app/ҳикматлар/id1367114924 | https://play.google.com/store/apps/details?id=uz.arabic.hikmatlar&pli=1
https://www.instagram.com/arabicuz/ |
https://www.facebook.com/groups/arabic.uz/ |
https://twitter.com/arabicuz | https://www.tiktok.com/@arabicuz |
https://www.youtube.com/channel/UC_14dFFh7CjBH4UguCyKmgw/playlists
